> Бөлүктүн менюсун көрсөткүлө

Улуттук банк Башкармасынын  

2017-жылдын 31-майындагы  

№ 21/19 токтому менен бекитилген  

 

 

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын 2018-2021-жылдарга стратегиялык иш багыттары  

 

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы (мындан ары - Улуттук банк) өлкөнүн борбордук банкы катары бүтүндөй коомчулуктун кызыкчылыгында иш алып барат. Тиешелүү акча-кредит саясатын жүргүзүү аркылуу баа туруктуулугуна жетүү жана аны колдоо - Улуттук банктын миссиясы болуп саналат. Көрсөтүлгөн миссия төмөнкү негизги принциптердин аткарылышы шартында, эффективдүү акча-кредит саясатын жүргүзүү, өлкөнүн банк жана төлөм системаларынын туруктуулугун камсыз кылуу аркылуу жүзөгө ашырылат: өлкөнүн борбордук банкынын эффективдүү иш алып баруусунун зарыл шарты катары Улуттук банктын көз карандысыздыгын камсыз кылуу; коюлган максаттарга жана милдеттерге жетүү үчүн коом алдында жооп берүү жана отчет берүү формалары сыяктуу ачык-айкындуулук принцибине таянуу; Улуттук банктын кызматкерлеринин кесипкөйлүүлүгүн жана компетенттүүлүгүн колдоо, бул Кыргыз Республикасынын коомчулугу тарабынан сыяктуу эле, эл аралык коомчулук тарабынан да абройду бекемдөөнүн жана ишенимди колдоонун маанилүү фактору болуп саналат.  

Жалпы баа туруктуулугун камсыз кылуу, финансылык ортомчулук деңгээлинин бара-бара жогорулашы, экономикалык агенттерге багытталган финансы секторунда жана төлөм системалары сегментинде инновациялык технологиялардын жана инструменттердин өнүгүүсүнө өбөлгө түзүү, финансылык сабаттуулуктун тереңдетилиши Кыргыз Республикасынын узак мөөнөттүү экономикалык өсүшү үчүн шарттарды түзөт. 

Улуттук банктын 2018-2021-жылдарга каралган иш-чаралары  

Акча-кредит саясат чөйрөсүндө  

- инфляциялык таргетирлөө режимине өтүү

Финансы секторун өнүктүрүү чөйрөсүндө  

- банктык жана банктык эмес секторлордун активдеринин салыштырма үлүшүнүн ИДӨгө карата 60 % чейин жетүүсү

- тобокелдикти аныктоого багытталган көзөмөлдүктү ишке киргизүү процессинин аякташы; 

- өз ишин ислам каржылоо принциптеринин негизинде жүзөгө ашырган финансы-кредит уюмдарынын каржылоо үлүшүнүн финансы секторунун жалпы кредит портфелинен 5% чейин жетиши; 

- Кыргыз Республикасынын калкынын финансылык сабаттуулугун жогорулатуу. 

Төлөм системалары чөйрөсүндө  

- нак жана нак эмес акча жүгүртүүнүн оптималдуу 50/50 катышына жетүүгө умтулуу. 

Нак акча жүгүртүү чөйрөсүндө  

- нак акча жүгүртүүнүн үзгүлтүксүздүгүн, ишенимдүүлүгүн жана коопсуздугун камсыз кылуу; 

- экономикалык агенттер үчүн банктык инструменттер жана инвестициялар рыногун түзүү

Улуттук банктын иш үзгүлтүксүздүгүн камсыз кылуу жагында  

- ички процесстерди модернизациялоо аркылуу, миссиясын аткарууга багытталган Улуттук банктын иш процессинин үзгүлтүксүздүгүн камсыз кылуу, ошондой эле абройду чыңдоо жана ишенимди колдоо. 

 

АКЧА-КРЕДИТ САЯСАТЫ  

 

Улуттук банктын «Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, банктар жана банк иши жөнүндө» мыйзамда белгиленген өлкөдө баа туруктуулугуна жетүү жана аны колдоо боюнча иш максаты анын негизги иш багыттарын болжолдойт. 

Инфляция боюнча 5-7 пайыз максаттуу көрсөткүчтүн алкагында баа туруктуулугунун камсыз кылуу акча-кредит саясатынын негизги максаты болуп саналат. Эффективдүү акча-кредит саясаты экономикада акча сунушунун оптималдуу деңгээлин камсыз кылуу аркылуу макроэкономикалык туруктуулук жана узак мөөнөттүү туруктуу өсүш үчүн өбөлгөлөрдү түзөт. 

Улуттук банктын аракети инфляциянын таргетирлөө режимине өтүүдө зарыл шарт катары акча-кредит саясатынын трансмиссиялык механизмин өркүндөтүүгө жумшалат. Банк акча-кредит саясат инструменттеринин эффективдүүлүгүн жана мүмкүнчүлүгүн жогорулатуу үстүндө ишин улантат. 

Акча-кредит саясатын иштеп чыгууда анын келечек максаттары жана өлкөнүн маанилүү макроэкономикалык көрсөткүчтөрүнө тийгизген таасири эске алынат.  

Валюта саясаты мындан ары да өткөөл мезгилдерге туруштук бере алган, өзгөрүлмөлүү алмашуу курсу саясатынын принциптеринде түзүлөт.  

Эл аралык камдарды тескөө ликвидүүлүктү колдоонун негизги принциптерин сактоону жана камдык активдердин коопсуздугун камсыз кылууну эске алуу менен жүзөгө ашырылат.  

Моделдик аппаратты жайылтуу, өлкө экономикасынын өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен экономикалык изилдөөлөрдүн натыйжаларын иш жүзүндө колдонуу аркылуу акча-кредит саясаты боюнча аналитикалык негиздердин жана чечимдерди кабыл алуу жол-жобосунун сапатын жогорулатуу боюнча иш мындан ары да улантылмакчы.  

 

ФИНАНСЫ СЕКТОРУН ӨНҮКТҮРҮҮ 

 

Улуттук банктын көзөмөл функциясынын жүзөгө ашырылышы “Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, банктар жана банк иши жөнүндө” мыйзамда белгиленген максаттардын ишке ашырылышына, атап айтканда узак мөөнөттүү экономикалык өсүшкө көмөк көрсөтүү максатында республиканын банк тутумунун эффективдүүлүгүн, коопсуздугун жана ишенимдүүлүгүн камсыз кылууга багытталган. Ички ресурстарды мобилизациялоого түрткү берген, республиканын финансы-кредит системасына карата калктын ишенимдүүлүгүн арттыруу негизги багыттардын бири болуп саналат. 

Банк секторун өнүктүрүүнүн 2018-2023-жылдарга негизги багыттарында жана Микрофинансы секторун өнүктүрүүнүн 2018-2022-жылдарга негизги багыттарында каралган чаралар Кыргыз Республикасынын Өкмөтү жана өлкөнүн финансы-кредит системасынын башка катышуучулары менен биргеликте жүзөгө ашырылат. 

Банктык жана банктык эмес финансы мекемелеринин туруктуу жана сапаттуу өсүшүн камсыз кылуу максатында экономикалык агенттерден ички ресурстарды тартуу, кызмат көрсөтүүлөр чөйрөсүн кеңейтүү жана агенттик банкингди өнүктүрүү үчүн алгылыктуу шарттар түзүлөт. Өлкөнүн финансы-кредит системасын өнүктүрүү жана анын туруктуулугу үчүн жооптуу орган катары Улуттук банктын иши мыкты эл аралык тажрыйбаларды колдонуу аркылуу сектордун өнүгүүсүн демилгелөөгө багытталат.  

Калктын банк тутумуна карата ишенимин арттыруу максатында Кыргыз Республикасынын Депозиттерди коргоо агенттиги менен биргеликте аманаттарды (депозиттерди) коргоо системасын мындан ары да өнүктүрүү боюнча иш улантылат. 

Ушуну менен бирге эле, “Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, банктар жана банк иши жөнүндө” жаңы мыйзамда төмөнкүлөр каралган: 

- банктык көзөмөл жана жөнгө салуу органы катары Улуттук банктын натыйжалуулугун жогорулатуу; 

- калктын ишенимин колдоо жана экономикалык өсүшкө түрткү берүүнүн негизги шарты катары банк тутумунун туруктуулугун жана коопсуздугун камсыз кылуу. 

 

2021-жылга чейинки мезгил аралыгында негизги артыкчылыктуу багыттардан болуп төмөнкүлөр саналат: 

1. Финансылык ортомчулук деңгээлин жогорулатуу жана банк тутумунун жана банктык эмес финансы секторунун болжолдонгон көрсөткүчтөрүнө жетүү

Финансылык ортомчулук деңгээлинин жогорулашы финансы-кредит уюмдарынын активдеринин ИДӨгө карата үлүшүнүн көбөйүүсүн болжолдойт, бул өлкө экономикасынын өнүгүүсүнө алып келет. Банк сектору боюнча 2021-жылга карата күтүлүп жаткан “ИДӨгө карата активдер” көрсөткүчү 55% жетүүгө тийиш. Мында, төмөнкү динамика болжолдонууда: алсак, 2018-жылы 40%, 2019-жылы 44%, 2020-жылы 49%, 2021-жылы 55%. Бул маанилер ИДӨгө карата активдердин өсүш динамикасына жүргүзүлгөн талдап-иликтөөлөрдүн негизинде, ошондой эле Евразия экономикалык бирлигине мүчө болуп кирүү жана өлкөнү экономикалык жактан өнүктүрүүгө багыт алуу сыяктуу тышкы саясий өзгөрүүлөрдү эске алуу менен болжолдонгон. 

Банктык эмес финансы-кредиттик уюмдар секторунда 2021-жылга карата күтүлүп жаткан “ИДӨгө карата активдер” көрсөткүчү 5% түзүүгө тийиш. 

Банк тутуму жана банктык эмес финансы-кредит уюмдары боюнча пландаштырылып жаткан көрсөткүчтөрдү эске алганда, 2021-жылга карата “ИДӨгө карата активдер” боюнча күтүлүп жаткан көрсөткүч бүтүндөй финансы-кредит уюмдары боюнча 60% жетүүгө тийиш.  

 

Улуттук банк финансы системасынын туруктуулугуна жетүү жана аны колдоо, ошондой эле көзөмөлдүк функциясынын сапатын жогорулатуу максатында финансылык каатчылыкты болжолдоо жана алдын ала маалымдоо системасын түзүү жана өркүндөтүү ишин камсыз кылат. Мындан тышкары, ишке тартылган министрликтер жана ведомстволор менен биргеликте каатчылыкка каршы программа иштелип чыгат. Өлкөнүн финансы системасынын тобокелдиктери/айкын коркунучтары жана алгылыктуу/алгылыксыз жактары, ошондой эле макроэкономикалык чыгымдар жөнүндө маалымат тобокелдикти аныктоого багытталган көзөмөлдүктү ишке ашыруу жана финансылык жөнгө салуу жана финансы секторун өнүктүрүү маселелеринде эске алынат. 

2. Тобокелдикти аныктоого багытталган көзөмөлдүк принциптеринин негизинде коммерциялык банктарга, банктык эмес финансы-кредит уюмдарына жана Улуттук банкка көзөмөлдүктү жүзөгө ашыруу. 

Тобокелдикти аныктоого багытталган көзөмөлдүк бул банкка мүнөздүү тобокелдиктерге ылайык чараларды көрүүгө багытталган көзөмөлдүк. Тобокелдикти аныктоого багытталган көзөмөлдүк тиешелүү тобокелдиктерди аныктоого, баа берүүгө жана тобокелдиктерди тескөө сапатына баа берүүгө негизденген, бул банк ишинин өтө тобокелдиктүү участкаларын көзөмөлдөөгө жана Улуттук банктын ресурстарын эффективдүү пайдаланууга өбөлгө түзөт. 

3. Ислам каржылоо принциптеринин негизинде сунушталган финансылык кызмат көрсөтүүлөрдүн үлүшүн арттыруу.  

Ишин ислам каржылоо принциптеринин негизинде жүзөгө ашыруучу финансы-кредит уюмдарынын каржылоо үлүшү 2021-жылы финансы секторунун жалпы кредит портфелинин 5% түзөт. 

Улуттук банк ишин ислам банк иши жана каржылоо принциптерине ылайык жүзөгө ашырган, Улуттук банктан лицензияланган жана иши ал тарабынан жөнгө салынган банктардын жана банктык эмес финансы-кредит мекемелердин ишин жөнгө салууну жана көзөмөлдөөнү өркүндөтүү алкагында, колдонуудагы ченемдик укуктук актыларды өркүндөтүү жана жаңыларды иштеп чыгуу жагында ишин улантат.  

4. Кыргыз Республикасынын калкынын финансылык сабаттуулугун жогорулатуу. 

Улуттук банк банктык кызмат көрсөтүүлөрдү керектөөчүлөрдүн укуктарын жана мыйзамдуу таламдарын коргоого өзгөчө көңүл бурат. Республика калкынын финансылык сабаттуулук деңгээли төмөн экендигин жана финансылык-банктык кызмат көрсөтүүлөрдүн керектөөчүлөрү катары өз укуктары тууралуу маалыматка ээ болбогондугу фактысын эске алганда, финансылык сабаттуулук маселеси банктык жана финансы секторлорунун өнүгүүсүндө өтө чоң актуалдуулукту жаратат. Улуттук банк финансылык-банктык кызмат көрсөтүүлөрдүн керектөөчүлөрүнүн укугун коргоого жана сунушталган кызмат көрсөтүүлөрдүн сапатын жакшыртууга багытталган мыйзам нормаларын өркүндөтүү, ошондой эле калктын финансылык сабаттуулугун жогорулатуу боюнча иш-чараларды өткөрүү жагында аракетин улантууда.  

5. Улуттук банк ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү алкагында, банктык көзөмөлдүк жагында алдыңкы эл аралык тажрыйбада колдонулган жаңы эффективдүү ыкмаларды колдонууга киргизүү, ошондой эле финансы-кредит уюмдарынын ишин жөнгө салуу боюнча механизмдерди жакшыртуу жагында иш-чараларды жүргүзөт. Мындан тышкары микрокаржылоо чөйрөсүндө апекс институттарын ачуу жана өнүктүрүү үчүн шарттарды түзө турган, ченемдик укуктук база да жакшыртылат. Евразия экономикалык бирлигине мүчө өлкөлөрдүн мыйзамдарын шайкеш келтирүүнүн алкагында аталган бирликтин катышуучуларынын ыйгарым укуктуу өкүлдөрү менен биргеликте финансы рыноктору боюнча мыйзамдарды шайкеш келтирүү иши улантылат. 

6. Коммерциялык банктар тарабынан ээси көрсөтүлбөгөн металл эсеби менен операцияларды жүзөгө ашыруу механизмдерин иштеп чыгуу пландаштырылууда. Ээси көрсөтүлбөгөн металл эсептери калайык-калктын ички ресурстарын банк системасына мобилизациялоо боюнча ишенимдүү инвестициялык инструменттердин бири болуп саналат.  

 

Улуттук банк ресурстарды финансы-кредит уюмдарынын отчет берүү системасын өркүндөтүүгө, ошондой эле ошол эле отчетту кабыл алуунун жана иштеп чыгуунун автоматташтырылган системасын модернизациялоого багыттоону улантат. 

Улуттук банк финансы-кредит уюмдары менен өз ара иш алып баруу жана маалымат коопсуздугу жагында аларды жөнгө салуу механизмдерин өркүндөтүү боюнча ишин улантат, бул банк тутумунун зарыл деңгээлде коргоого алынышын камсыз кылууга жана заманбап коркунучтарга жана киберкоркунучтарга туруштук берүүгө өбөлгө түзөт.  

Терроризмди (экстремизмди) каржылоого жана кылмыш жолу менен алынган кирешелерди легалдаштырууга (изин жашырууга) каршы аракеттенүү системасын андан ары да өркүндөтүү максатында, Улуттук банк тарабынан көрүлүп жаткан чаралар ушул багытта иш алып барган ыйгарым укуктуу органдар менен кызматташууга жана ФАТФнын жаңы сунуш-көрсөтмөлөрүн эске алуу менен ченемдик укуктук базаны өркүндөтүүгө багытталат. 

 

ТӨЛӨМ СИСТЕМАСЫ 

 

Улуттук банктын төлөм системасынын эффективдүүлүгүн, коопсуздугун, ишенимдүүлүгүн камсыз кылуу “Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, банктар жана банк иши жөнүндө” мыйзамда белгиленген бирден бир маселе болуп саналат. Бул маселени аткаруу үчүн бардык аракеттер Кыргыз Республикасынын экономикасынын ар кайсы субъекттери ортосунда төлөмдөрдү коопсуз жана эффективдүү өткөрүүнү камсыз кылган жаңы маалыматтык жана телекоммуникациялык технологияларды ишке киргизүү аркылуу төлөм системасынын ишин жогорку технологиялык деңгээлде колдоого жумшалат.  

Нак эмес төлөмдөрдүн жана эсептешүүлөрдүн үлүшүн көбөйтүү жана төлөм системасынын коопсуздугун камсыз кылуу, анын ичинде финансы-кредит жана төлөм уюмдары үчүн маалымат коопсуздугу жагында жөнгө салуу жана өз ара иш алып баруу механизмдерин өркүндөтүү Улуттук банктын 2018-2021-жылдарга каралган артыкчылыктуу багыттарынан болуп саналат. Бул багыттарды ишке ашыруу максатында Улуттук банк: 

- нак жана нак эмес акча жүгүртүүнүн оптималдуу катышына жетүүгө умтулат; 

- улуттук төлөм системасын өнүктүрүп, анын башка өлкөлөрдүн төлөм системалары менен интеграцияланышы боюнча иш-чараларды жүргүзөт; 

- мониторингди жүзөгө ашырат жана инновациялык банктык кызмат көрсөтүүлөрдү ишке киргизүү үчүн алгылыктуу шарттарды түзүүгө көмөктөшөт; 

- финансы-кредит жана төлөм уюмдары үчүн төлөм системасы жана маалымат коопсуздугу жагында мыйзам базасын өркүндөтөт; 

- маалымат коопсуздугуна мониторинг жүргүзүү борборун түзөт жана Кыргыз Республикасынын төлөм системасындагы жагдайларга жана киберкоркунучтарга чара көрөт. 

төлөм системасын өнүктүрүүдөн күтүлүп жаткан натыйжалар: 

- нак жана нак эмес акча жүгүртүүнүн катышы -50/50; 

- товарларга/кызмат көрсөтүүлөргө нак эмес формада төлөө мүмкүнчүлүгүн сунуштаган, соода-тейлөө ишканаларынын санынын көбөйүүсү

- төлөм инфраструктурасын киберкоркунучтардан коргоону камсыз кылуу. 

 

НАК АКЧА ЖҮГҮРТҮҮ 

 

Улуттук банк Кыргыз Республикасында нак акча жүгүртүүнүн үзгүлтүксүздүгүн, ишенимдүүлүгүн жана коопсуздугун камсыз кылуу максатында, өлкө аймагында жасалма банкноттордун пайда болуусуна жана алардын жайылып кетүүсүнө бөгөт коюу боюнча ишин улантат. Ошентип, орто мөөнөттүү келечекте улуттук валютанын банкнотторун жогорку деңгээлде басып чыгаруу, дизайнын иштеп чыгуу, коргоо элементтерин жана техникалык мүнөздөмөлөрүн иштеп чыгууну ар тараптан иликтөө иштери жүргүзүлөт.  

Улуттук банк тарабынан нак акчалардын жана башка баалуулуктардын ишенимдүү жана коопсуз сакталышын камсыз кылуу үчүн заманбап стандарттарга жооп берген касса борборун куруу долбоору иштелип чыккан. Улуттук банктын жаңы касса борборун ишке киргизүүнүн алкагында, нак акча жүгүртүүнүн технологиялык процесстерин оптималдаштыруу жана автоматташтыруу пландаштырылууда. Бирдиктүү касса борборунда нак акчаларды жаңы технологиялык процесстер боюнча кабыл алуу, иргөө жана берүү боюнча бардык процесстерди топтоштуруу коммерциялык банктарга нак акчаларды берүү жана аларды кабыл алуу, акча белгилерин даярдоочу заводдордон кабыл алуу, нак акчаларды коопсуз иргөө процесстерин тездетүүгө жана өркүндөтүүгө өбөлгө түзөт.  

Жаңы касса борбору Кыргыз Республикасынын нак акчаларды жана башка баалуулуктарды сактоо боюнча жакынкы 30-40-жылга муктаждыгын канаттандырат.  

Аманат жана инвестициялык инструменттерди кеңейтүү үчүн Улуттук банк тарабынан инвестициялык продукцияны өндүрүүнүн өздүк тилкесин түзүү аркылуу жергиликтүү алтындан чен өлчөм куймаларын чыгарууну көбөйтүү иштери жүргүзүлөт.  

 

 

 

УЛУТТУК БАНКТЫН ИШИН КАМСЫЗ КЫЛУУ 

 

Улуттук банктын ишин камсыз кылуу максатында төмөнкү багыттар боюнча иштер жүргүзүлөт: 

1. Кыргыз Республикасынын “Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы жөнүндө” мыйзамына ылайык Улуттук банктын иш максаттарын жана негизги милдеттерин ишке ашыруу максатында, ченемдик укуктук базаны өркүндөтүү, ошондой эле Улуттук банктын 2018-2021-жылдарга стратегиялык иш багыттарын ишке ашыруу. 

2. Улуттук банктын эмгек ресурстары боюнча муктаждыгын зарыл сапатта жана оптималдуу санда канааттандыруу үчүн кадр потенциалын чыңдоо жана өнүктүрүү. Кызматкерлердин квалификациялык деңгээлин жана кесипкөй билимин арттыруу, Улуттук банктын артыкчылыктуу жана стратегиялык багыттары боюнча квалификациялуу адистерди ишке тартуу. 

3. “Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы, банктар жана банк иши жөнүндө” мыйзамында белгиленген Улуттук банктын максаттарынын жана милдеттеринин аткарылбашына же талаптагыдай аткарылбашына алып келе турган тышкы жана ички факторлорго өз убагында чара көрүү аркылуу тобокелдиктерди минималдаштырууга өбөлгө түзгөн, тобокелдиктерди тескөө системасын өркүндөтүү

4. Улуттук банктын иш коопсуздугун камсыз кылуу: маалымат коопсуздугу системасын, анын ичинде маалымат коопсуздугун тескөөнүн корпоративдик системасын, ошондой эле мыкты эл аралык тажрыйбаларга жана стандарттарга ылайык Улуттук банктын объекттеринин техникалык коопсуздугун камсыз кылуу каражаттарын жана ыкмаларын өркүндөтүү

5. Улуттук банктын негизги максаттарынын жана милдеттеринин эффективдүү аткарылышына көмөк көрсөтүүнүн алкагында кызматташуунун мурдатан түптөлгөн мамилелерин чыңдоо жана өнүктүрүү үчүн Улуттук банктын эл аралык уюмдар, чет өлкө борбордук (улуттук) банктары жана интеграциялык уюмдар менен өз ара иш алып баруусу.  

6. Ички процесстерди модернизациялоо аркылуу анын миссиясын аткарууга багытталган Улуттук банктын үзгүлтүксүз иш процессин камсыз кылуу, ошондой эле Кыргыз Республикасынын коомчулугу тарабынан сыяктуу эле, эл аралык коомчулук тарабынан да жигердүү коммуникациялык саясатты жүргүзүү аркылуу абройду бекемдөө жана ишенимди колдоо.  

7. Сунушталып жаткан IT кызмат көрсөтүүлөрүнүн жеткиликтүүлүк жана ишенимдүүлүк деңгээлин жогорулатуу максатында заманбап маалымат технологияларын ишке киргизүү жана колдонуу. 

8. Төлөм жана маалымат системаларынын, коопсуздук системасынын, тоорук аянтчаларынын жана IT жабдууларынын туруктуу иш алып баруусун камсыз кылуу максатында коопсуздуктун эл аралык стандарттарына жооп берген Улуттук банктын үзгүлтүксүз энергия жабдуу системасын өнүктүрүү

9. Улуттук банктын операцияларын финансылык отчетто так жана ачык чагылдыруу максатында бизнес-процесстерди тескөөнүн жана оптималдаштыруунун эффективдүүлүгүн арттыуу. 

10. Регионалдык жана эл аралык семинарларды, конференцияларды өткөрүү үчүн инфраструктураны өнүктүрүү

11. Улуттук банктын материалдык-техникалык базасынын объекттеринин зарыл деңгээлде инженердик-техникалык жабдылышын модернизациялоо жана колдоого алуу.