Кайта келүү

  

  

Кыргыз Республикасынын 

Улуттук банк Башкармасынын 

2010-жылдын 30-июнундагы 

N 52/4 токтому менен 

бекитилген 

Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан лицензия алышкан коммерциялык банктарда жана башка финансы-кредит уюмдарында кредиттик тобокелдикти тескөө боюнча минималдуу талаптар жөнүндө 

ЖОБО 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2, 2012-жылдын 15-февралындагы N 8/2, 2012-жылдын 25-апрелиндеги N 18/8, 2012-жылдын 12-октябрындагы N 40/3, 2012-жылдын 31-октябрындагы N 41/10, 2012-жылдын 16-ноябрындагы N 43/1, 2012-жылдын 27-декабрындагы N 51/3, 2013-жылдын 23-октябрындагы N 39/5, 2013-жылдын 27-ноябрындагы N 45/16, 2015-жылдын 15-апрелиндеги № 22/6, 2015-жылдын 15-апрелиндеги № 22/7, 2015-жылдын 10-июнундагы № 31/2, 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2016-жылдын 10-февралындагы № 7/3, 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2016-жылдын 28-сентябрындагы № 40/6 2017-жылдын 22-февралындагы № 6/4, 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11, 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА), 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА), 2019-жылдын 19-июнундагы № 2019-П-12/32-3-(НПА), 2020-жылдын 26-февралындагы № 2020-П-12/8-8-(НПА), 2020-жылдын 24-мартындагы № 2020-П-12/15-6-(НПА), 2020-жылдын 25-мартындагы № 2020-П-12/16-3-(НПА), 2020-жылдын 25-ноябрындагы № 2020-П-12/67-2-(НПА), 2020-жылдын 23-декабрындагы № 2020-П-12/73-11-(НПА), 2021-жылдын 31-мартындагы № 2021-П-12/14-5-(НПА), 2021-жылдын 15-сентябрындагы № 2021-П-12/51-1-(НПА), 2022-жылдын 21-декабрындагы № 2022-П-12/81-8-(НПА), 2022-жылдын 28-декабрындагы N 2022-П-12/83-7-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2023-жылдын 30-августундагы № 2023-П-12/55-1-(НПА), 2023-жылдын 8-декабрындагы № 2023-П-12/76-1-(БС), 2023-жылдын 20-декабрындагы N 2023-П-12/80-4-(НПА), 2024-жылдын 17-январындагы № 2024-П-12/1-3-(НПА), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА), 2024-жылдын 14-августундагы N 2024-П-12/36-1-(НПА), 2024-жылдын 25-сентябрындагы № 2024-П-12/46-3-(НПА), 2024-жылдын 31-октябрындагы № 2024-П-12/58-2-(НПА), 2024-жылдын 27-ноябрындагы № 2024-П-12/63-1-(НПА), 2025-жылдын 12-мартындагы № 2025-П-12/10-2-(НПА), 2025-жылдын 18-июнундагы № 2025-П-12/28-1-(НПА), 2025-жылдын 23-октябрындагы N 2025-П-12/55-3-(НПА), 2025-жылдын 23-октябрындагы № 2025-П-12/55-4-(НПА), 2025-жылдын 12-ноябрындагы N 2025-П-12/60-4-(НПА), 2026-жылдын 4-мартындагы № 2026-П-12/15-3-(НПА), 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

1. Жалпы жоболор 

1. Бул жобо мөөнөттүү депозиттерди тартуу менен иш алып барышкан бардык коммерциялык банктарга, "Кредиттик союздардын финансы компаниясы" ААКсы адистештирилген финансы-кредит уюмдарына жана микрофинансылык уюмдарга (мындан ары - банктар) таркатылат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2024-жылдын 17-январындагы № 2024-П-12/1-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

2. Банктарда кредиттик тобокелдикти тескөөнүн шайкеш системасын түзүүгө карата минималдуу талаптарды аныктоо, ушул Жобонун максаты болуп саналат. 

2-1. Жобонун талабы өзүндө кредиттик тобокелдикти камтыган башка активдерге да таркатылат (анын ичинде корреспонденттик эсептерге, баалуу кагаздарга, банктар аралык жайгаштырууларга ж.б.). 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

3. Кредиттик тобокелдик - бул кардардын келишимде белгиленген шарттарга жана мөөнөттөргө ылайык өзүнө алган милдеттенмесин аткарбай коюу тобокелдиги.  

Кредиттик тобокелдик, оң натыйжа карыз алуучунун, кардардын келишимдерде жана/же макулдашууларда каралган банктын алдында милдеттенмелерин аткаруусуна жараша банк ишинин бардык түрүндө орун алышы мүмкүн. 

Кредиттик тобокелдикти тескөөнүн максаты банктын кредиттик тобокелдикке канчалык деңгээлде дуушар болушу мүмкүндүгүн, анын келип чыгуу себептерин жана кредиттик тобокелдиктерди болжолдоого жана аны алгылыктуу деңгээлге чейин минимумга жеткирүү үчүн зарыл болгон чараларды көрүүнүн негизинде тобокелдиктин жогорулашына түрткү берүүчү ички жана тышкы тенденцияларды аныктоодон көрүнөт. 

3-1. Кайра каржылоо - бул, колдонуудагы активдин ордун толугу менен жабуу же анын бөлүгүн төлөө үчүн тиешелүү жаңы келишимди түзүү. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2017-жылдын 22-февралындагы № 6/4 токтомунун редакциясына ылайык 

3-2. Бланктык кредиттер - бул, эмгек акы долбоорлорунун алкагында төлөм карттары боюнча овердрафттарды, пенсионерлерге берилген төлөм карттары боюнча овердрафттарды эске албаганда, күрөө жөнүндө мыйзамдарда жана Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларында кредиттер боюнча камсыздоо катары каралган кыймылсыз мүлк, кыймылдуу мүлк, гарантиялар, кепилдик, мүлк укуктары, талап кылуу укугу жана башка инструменттер менен камсыздалбаган кредиттер.  

Мында жеке мүнөздөгү укуктарды кошпогондо, карыз алуучунун мүлк укуктары, ошондой эле акча каражаттарынын келечектеги түшүүлөрүнө, товарларга, запастарга, дебитордук карызга же карыз алуучунун башка болочок активдерине банктын талап кылуу укугу, анын ичинде эмгек акы, пенсия алуу укугу же жеке кызматтарды алуу укугу, эгерде мындай укуктар колдонуудагы келишимдер же башка документтер менен тастыкталса, кредиттер боюнча күрөө катары таанылат. Эгерде тастыктама жок болсо, мындай кредиттер бланктык кредиттер деп эсептелет.  

Бланктык кредиттер Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларына ылайык кредит төлөөгө жөндөмдүү карыз алуучунун киреше деңгээлин баалоонун/төлөөгө жөндөмдүүлүгүн талдоонун негизинде гана берилет.  

Эскертүү: Улуттук банк Башкармасынын 2026-жылдын 4-мартындагы № 2026-П-12/15-3-(НПА) токтому менен киргизилген өзгөртүүлөр аталган токтом күчүнө кирген күндөн кийин берилген кредиттерге карата колдонулат.".  

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2026-жылдын 4-мартындагы № 2026-П-12/15-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

3-3. Токтотуп туруу мезгили - бул, кредиттик келишимге кол коюлгандан кийинки мезгил аралыгы, анын ичинде банк карыз алуучуга акча каражаттарын которбойт. Карыз алуучу ушул мезгил аралыгында кредит алуудан баш тартууга укуктуу. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2024-жылдын 27-ноябрындагы № 2024-П-12/63-1-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

3-4. Аялдар ишкердиги - Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жүргүзүлүүчү ишкердик иш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2025-жылдын 18-июнундагы № 2025-П-12/28-1-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

3-5. Кредиттик бүтүм түзүүгө өзүнө-өзү тыюу салуу (мындан ары - өзүнө-өзү тыюу салуу) - жеке адамдын "Насыялык маалымат алмашуу жөнүндө" Кыргыз Республикасынын Мыйзамынын талаптарына ылайык, финансы-кредит уюму аны менен кредиттик келишим же акча каражаттарын жана (же) башка мүлктү карызга берүү каралган башка келишим (мындан ары - кредиттик келишим) түзүүгө тыюу салуу жөнүндө өз алдынча эрк билдирүүсү.  

Өзүнө-өзү тыюу салууну белгилөө, ошондой эле өзүнө-өзү тыюу салууну алып салуу жеке адам тарабынан Кыргыз Республикасынын Электрондук кызмат көрсөтүүлөр мамлекеттик порталы аркылуу же Улуттук банк тарабынан аныкталуучу башка ыкмада акысыз өз алдынча жүзөгө ашырылат. Белгиленген өзүнө-өзү тыюу салуу, ушул өзүнө-өзү тыюу салуу белгиленгенге чейин насыялык уюмдар менен түзүлгөн кредиттик келишимдерге карата кайтарым күчкө ээ эмес. Кредиттик келишимдерди түзүүгө өзүнө-өзү тыюу салуу жөнүндө маалымат өзүнө-өзү тыюу салууну белгилеген насыялык маалымат субъектинин тандоосу боюнча насыялык бюролорго жөнөтүлөт. Банктар кредиттик келишимдерди түзүүгө өзүнө-өзү тыюу салуу (тыюу салууну алып салуу) жөнүндө маалыматты алуу максатында учурдагы насыялык бюролор менен системалар аралык интеграцияны камсыздайт.  

Өзүнө-өзү тыюу салууну киргизүүнү баштоо, узактыгы жана аяктоо мөөнөттөрүн аныктоо тартиби, өзүнө-өзү тыюу салууну белгилөө формасы жана ага карата талаптар (тыюу салууну алып салуу) Кыргыз Республикасынын Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 28-сентябрындагы № 40/5 токтому менен бекитилген Кыргыз Республикасынын аймагында насыялык бюролордун ишин жөнгө салуу эрежелеринде белгиленген. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2025-жылдын 23-октябрындагы N 2025-П-12/55-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

3-6. Керектөөчү кредиттин толук наркы – карыз алуучунун келишим боюнча керектөөчү кредитти алуу жана тейлөө менен байланышкан бардык чыгашаларынын чогуу алгандагы өлчөмү, анын ичинде пайыздар (үстөк баа), комиссиялар жана башка милдеттүү төлөмдөр, ошондой эле товардын (жумуштун же кызмат көрсөтүүнүн ) наркынын керектөөчү кредитти берүү менен шартталган көбөйүшү. 

3-7. Керектөөчү кредит - банк тарабынан мөөнөттүүлүк, кайтарымдуулук жана төлөө шарттарында, анын ичинде керектөөчү кредит келишиминин алкагында акчалай милдеттенме карыз алуучу тарабынан бөлүп төлөө (мөөнөтүн кийинкиге калтыруу) менен товарлар, жумуштар же кызмат көрсөтүүлөр үчүн акы төлөө максаттары үчүн берилүүчү кредит. Керектөөчү кредит жеке адамдарга ишкердик ишке жана пайда табууга байланышпаган жеке, үй-бүлөлүк же тиричилик максаттары үчүн берилет. Ушул Жобонун максаттарында кыймылсыз мүлк менен камсыздалган, турак жай кыймылсыз мүлкүн сатып алууга, курууга же бүтүрүүгө байланыштуу кредиттер жана бөлүп төлөөлөр керектөөчү кредиттерине кирбейт. Керектөөчү кредиттер тараптардын макулдашуусу боюнча пайыздык чендерди (үстөк бааны) эсептебестен берилиши мүмкүн. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

4. Ушул жобонун максатында кредит дегенден улам, активдерди жана баланстан тышкаркы милдеттенмелерди, анын ичинде факторинг, лизинг жана өзүнө кредиттик тобокелдикти камтыган башка активдерди түшүнүүгө болот. Чек аралык кредиттер деп резиденттерге/резидент эместерге, алардын Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары гана жүргүзүшкөн иштерин каржылоо үчүн берилген кредиттерди түшүнүү зарыл, мында, резидент/резидент эмес деген түшүнүк Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында аныкталган түшүнүккө дал келет. 

Контракттык каржылоо дегенден улам, кардардын контрагенттери менен келишимдери боюнча милдеттенмелерин аткаруу үчүн жүгүртүү капиталын кыска мөөнөткө каржылоо (бир жылга чейинки) түрүндөгү кредиттик продуктту түшүнүү зарыл. 

Кампа күбөлүктөрүн күрөөгө кабыл алуу менен каржылоо - мыйзамдарда белгиленген үлгүдөгү (баалуу кагаз) кош кампа күбөлүгүнүн жана/же анын айрым бөлүктөрүнүн (кампа күбөлүгү же күрөө күбөлүгү (варрант)) кармоочуларына берилген кредиттер. Берилген кредиттин мөөнөтү кош кампа күбөлүктөрү чыгарылган (берилген) товарлар кампасындагы продукциянын сактоо мөөнөтүнөн ашпоого тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2012-жылдын 12-октябрындагы N 40/3, 2015-жылдын 10-июнундагы № 31/2, 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА), 2020-жылдын 25-мартындагы № 2020-П-12/16-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

5. Ушул ченемдик актынын, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынын (мындан ары Улуттук банк) башка ченемдик актыларынын жоболору банктардын анын кредиттик саясатын жөнгө салуучу ички документтеринде толук пайдаланылууга тийиш. 

2. Банктын кредиттик саясаты жана кредиттик стратегиясы 

(Бөлүмдүн аталышы КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

6. Банктын кредиттик операциялары Директорлор кеңеши тарабынан бекитилген анын ички кредиттик саясатына жана кредиттик стратегиясына ылайык жүзөгө ашырылат.  

Кредиттик стратегия банктын бизнес-планына өзүнчө/кошумча бөлүк түрүндө камтылышы мүмкүн. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

6-1. Кредиттик стратегияда кеминде төмөнкүлөр камтылууга жана эске алынууга тийиш:  

- банк аларга жетүүнү пландаштырган кредиттөөнүн максаттуу рыноктору жана алардын жалпы өзгөчөлүктөрү (анын ичинде диверсификация деңгээли, кредит портфелинин сапатын баалоодо пландаштырылган көрсөткүчтөр);  

- кредиттөө боюнча негизги каржылоо булактары (банк кайсы каражаттардын эсебинен кредиттөөнү, кредит портфелин жогорулатууну пландаштырган каржылоо булактарын көрсөтүүсү зарыл);  

- кыйыр-валюта тобокелдиктерине талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүү жөнүндө талап;  

- кредиттер үлүшүнүн банк активдерине карата катышы;  

- рыноктук шарттар жана банктын финансылык абалы, ошондой эле анын тобокелдикти кабыл алуу мүмкүнчүлүгү;  

- күтүлгөн пайда алуу ченеми жана банк капиталынын өлчөмү;  

- кредиттик тобокелдикке дуушарланган активдерди кайтарууга байланыштуу чыгымдар;  

- банктын кыска мөөнөткө/орто мөөнөткө/узак мөөнөткө каралган пландары;  

- кредит портфелине талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүү талабы, ал банктын учурда колдонулуп жаткан кредит портфелинин негизинде жүзөгө ашырылат. Буга кошумча банк кредиттик тобокелдикти жана кыйыр-валюта тобокелдигине баа берүү мүмкүнчүлүгүнө ээ талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүү методологиясына ээ болууга тийиш;  

- банктын актуалдуу шайкеш экономикалык көрсөткүчтөрү;  

- банктын уюштуруу түзүмү, техникалык мүмкүнчүлүктөр жана банктын кредиттик ишине жооптуу персоналынын жана жетекчилигинин потенциалы (квалификациясы, штаттык тизими). Тиешелүү персоналга кредиттик стратегия жөнүндө маалымат берилүүгө жана ал банктын кредиттик стратегиясынын тактыгын камсыз кылууга тийиш.  

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

6-2. Директорлор кеңеши мезгил-мезгили менен, бирок жыл ичинде кеминде бир жолу кредиттик стратегияга таасирин тийгизген же анда каралган финансылык жана экономикалык көрсөткүчтөрдү кароого алып, зарылчылыкка жараша тиешелүү өзгөртүүлөрдү киргизет.  

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

6-3. Банктын Директорлор кеңеши дайындоолор жана сый акы төлөө саясаты кредиттик тобокелдикти тескөө стратегиясына каршы келбегендей болушун камсыз кылууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

7. Кредиттик саясат банктын кызматкери кредиттерди берүү, тариздөө, тобокелдиктерди мониторингдөө жана тескөө боюнча иш-аракетинде милдеттүү түрдө таянууга тийиш болгон стратегияларды, критерийлерди, параметрлерди жана жол-жоболорду аныктайт.  

Банктын кредиттик саясаты, анын ичинде акыйкаттык, ачык-айкындуулук, тактык, карыз алуучуларга карата өнөктөштүк, алардын экономикалык таламдарын жана финансылык мүмкүнчүлүгүн эске алуу сыяктуу жооптуу кредиттөө принциптерине негизденүүгө тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11, 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11 токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

8. Кредиттик саясатта кредиттерди берүүгө таандык болгон бардык негизги жоболор чагылдырылууга тийиш: 

8.1. Төмөндөгүлөрдү камтуу менен жалпы жоболор: 

- потенциалдуу карыз алуучулардын курамын; 

- кредиттөө максаттарына жана башка шарттарга жараша кредиттердин, анын ичинде аялдар ишкердигин өнүктүрүүгө багытталган кредиттердин түрлөрү; 

- кредиттөөнүн сандык чегин; 

- кредиттөө мөөнөттөрүн; 

- ушул Жобонун талаптарына ылайык керектөөчү кредиттер үчүн карыздык жүктүн көрсөткүчүн эсептөө тартибин кошо алганда, карыз алуучулардын төлөө жөндөмдүүлүгүн баалоо критерийлери; 

- карыз алуучунун кредиттерди төлөөгө жөндөмдүүлүгүнө баа берүү критерийлерин; 

- Кыргыз Республикасынын салык мыйзамдарында белгиленген салыктарды камтыган пайыздык чендерди, жана пайыздык чендерди белгилөө методдорун; 

- карыз алуучунун финансылык маалыматтарына карата талаптарды; 

- географиялык чектөөлөрдү; 

- берилүүчү валютаны; 

- кредиттердин топтолушун (карыз алуучулардын топтору, географиялык белгилери, тармактары, валюталары жана башка факторлор боюнча); 

- банк менен байланыштуу жакка жана аффилирленген жактарга берилүүчү кредиттер боюнча чектөөлөрдү; 

- күрөө наркына жана алгылыктуулугуна баа берүү, анын ичинде күрөө предмети кредитти тариздөө учурунда карыз алуучунун/күрөө коюучунун бирден бир турак жайы болуп санала тургандыгына байланыштуу тобокелдиктерге баа берүү критерийлери; 

- кредиттерди берүүнү даярдоо жол-жоболорунун сакталышына контролдукту; 

- банк тарабынан кепилдик каттарды берүү боюнча талаптарды (2-тиркеме); 

Эскертүү: Мөөнөттүү депозиттерди тартуу менен иш алып барган микрофинансылык компанияларды эске албаганда. 

- жана башкаларды; 

- кредиттик портфелдин активдерге карата катышы; 

- ошол эле бир банктын ичинде кредит боюнча негизги карыздын суммасына чегерилген пайыздарды кошууга жана андан ары жалпы негизги суммага жана кошулган чегерилген пайыздарга пайыз чегерүүгө (пайыздарды капитализациялоого) тыюу салуу; 

- жана башкаларды. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2, 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11, 2020-жылдын 28-декабрындагы № 2020-П-12/75-3-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2025-жылдын 18-июнундагы № 2025-П-12/28-1-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

8.2. Кредиттерди тариздөөнүн тартиби, анын ичинде: 

- документтердин формалары; 

- кредиттерди берүүнүн тартиби; 

- кредиттерди жактыруунун тартиби; 

- финансылык анализдерге карата талаптар; 

- күрөөлөргө жана документацияларга карата талаптар (күрөөнүн түрлөрү, күрөөнүн кредитке карата катышы, рыноктук наркка баа берүү жана анын жайгашкан жери); 

- кредиттердин таризделишинин тууралыгына контролдук. 

8.3. Кредиттерди тескөө боюнча талаптар: 

- кредиттик портфелдерди тескөөнүн тартиби; 

- карызгердин шайкеш кредиттик досьесин жүргүзүүсү; 

- кредиттик келишимдердин аткарылышына контролдук; 

- күрөөнү мониторингдөөнүн мезгил аралыгы; 

- мөөнөтүндө төлөнбөгөн кредиттерди реструктуризациялоо шарттары; 

- потенциалдуу жоготуулардын жана чыгым таратуулардын (РППУ) ордун жабууга карата камдарды классификациялоо жана түзүү; 

- кредиттик портфелге көз карандысыз баа берүү процесси; 

- маалымат системаларына карата (отчеттуулукка) талаптар; 

- кредиттерди тескөөгө контролдук; 

- кредиттик тобокелдикке байланыштуу потенциалдуу чыгым тартуулардын ордун жабуу үчүн стресс-тестирлөөнү жүргүзүү (3-тиркеме); 

- кредитке/карыз алуучунун финансылык абалына мониторинг жүргүзүүнүн мезгил аралыгы. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

8.4. Кредиттин максималдуу суммасын жана түрүн көрсөтүү менен кредиттерди берүү боюнча ыйгарым укуктарды бөлүштүрүү. Кредиттерди берүүгө жана банктын баланстан тышкаркы милдеттенмелерин кабыл алууга укук кредиттөөдө кемчиликтерге жол бергендиги үчүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жоопкерчилик тарткан тиешелүү кызмат адамдарынын ыйгарым укуктарынын бир нече деңгээлине бөлүштүрүлүүгө тийиш. 

8.5. Кредиттөө процессине катышкан структуралык бөлүмдөр ортосунда укуктарды ыйгаруу жана маалыматтарды берүү боюнча милдеттер. 

8.6. Жаңы банктык продуктылар боюнча тобокелдиктерге баа берүү. Бардык жаңы продуктылар боюнча тобокелдиктер аныкталууга, бааланууга жана банктын рынокко аралашуусуна чейин контролдукта турууга тийиш. 

8.7. "Проблемалуу" кредиттерге байланыштуу жагдайларды аныктоо, аларды анализдөө жана чечүү тартиби. 

8.8. Жоопкерчиликтүү насыялоо принциптери, анын ичинде карыз алуучунун ашыкча карызга батышын алдын алууга багытталган баалоо жана отчеттуулук системасын иштеп чыгуу жана киргизүү боюнча талаптарды камтыйт (карыз алуучунун параллелдүү милдеттенмелери болгондо, анын ичинде бирден ашык финансы-кредиттик уюмдарда, ошого байланыштуу карыз алуучунун карыздык жүгү анын милдеттенмелерди тейлөө мүмкүнчүлүгүнөн ашып кетиши мүмкүн), анын ичинде ушул Жобонун талаптарына ылайык керектөөчү кредиттер үчүн карыздык жүктүн көрсөткүчүн колдонуу. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11, 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакциясына ылайык) 

9. Кыргыз Республикасынын мыйзам актыларында жана Улуттук банктын ченемдик актыларында белгиленген ченемдик талаптардын чегинде, банк келечектеги карыз алуучулардын чөйрөсүн, кредиттердин түрүн өз алдынча аныктайт, кредиттик портфелди түптөйт жана Кыргыз Республикасынын салык мыйзамдарында белгиленген салыктарды камтыган пайыздык чендерди белгилейт. 

Банк Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын кредиттер боюнча пайыздык чендин (кошумча баанын) чектүү жол берилген өлчөмү жөнүндө талаптарынын, анын ичинде Кыргыз Республикасынын «Кыргыз Республикасында сүткорлук ишти чектөө жөнүндө» мыйзамынын жана Кыргыз Республикасынын «Керектөөчү кредит жөнүндө» мыйзамынын, ошондой эле керектөөчү кредиттерди берүү тартибин жөнгө салуучу Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын башка талаптарынын сакталышын камсыз кылууга милдеттүү. 

Мында, банктын ички документтеринде карыз алуучу - юридикалык жактын ишине ал анык иш алып баруусун, атап айтканда рынокто белгилүү бир ишти жүзөгө ашыруусун жана товарларды/кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоосун баалоо жол-жобосу камтылууга тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА), 2021-жылдын 15-сентябрындагы № 2021-П-12/51-1-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № ё2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

10. Банкта ачык, так кредиттик саясаттын болушу кредиттер менен туура иш алып барууга көмөктөшөт жана банктын пайдалуу иштөөсүн камсыз кылат. 

11. Банк Башкармасы банктын кредиттик саясатынын, кредиттик стратегиясынын аткарылышы үчүн жоопкерчиликтүү болот, ал үчүн кредиттик тобокелдиктерди, анын ичинде валюта тобокелдиги менен шартталган кредиттик тобокелдикти аныктоо, өлчөө, мониторинг жүргүзүү жана контролдоо боюнча саясатты жана жол-жоболорду иштеп чыгууга жана аткарууну камсыз кылууга милдеттүү. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

12. Банктын Директорлор кеңеши кредит саясатынын шайкештигин, лимиттер, инструменттер жана кредиттик тобокелдикти тескөө боюнча жол-жоболор системасын, кредиттик тобокелдикти тескөө боюнча ички аудит системасын кароого алып турууга милдеттүү. Мындан тышкары кредиттик саясат, зарылчылыкка жараша, бирок жылына кеминде бир жолу, банкта кредиттөө процессине таасирин тийгизген тобокелдик профили, Улуттук банктын ченемдик укуктук актылары, банктык операциялар, банктын уюштуруу түзүмү жана кадрлар курамы өзгөртүлгөн учурда, ошондой эле республика экономикасында жана банктын, анын кардарларынын өнөктөштөрү иш алып барган өлкөлөрдүн экономикасында өзгөрүүлөр жүргөн шартта кароого алынууга тийиш. 

(Абзац КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

Банк кредиттик тобокелдикти туруктуу негизде аныктап туруунун, аларга баа берүүнүн, мониторинг жүргүзүүнүн жана контролдоонун комплекстүү системасын, ошондой эле кредиттик тобокелдикти, анын ичинде валюта тобокелдиги менен шартталган кредиттик тобокелдикти контролдоо, талдап-иликтөөлөрдү жана мониторинг жүргүзүү боюнча отчет берүү системасын камсыз кылууга тийиш. 

(Абзац КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

Кредиттерди берүү укугу бир нече деңгээлдеги кызмат адамдарына бөлүштүрүлүүгө тийиш жана ошол адамдар кредиттөөдө мыйзам бузууларга жол бергендиги үчүн Кыргыз Республикасы мыйзамдарына ылайык жооп беришет. 

Банктын инсайдерлерине/аффилирленген жактарына ири тобокелдикти камтыган кредиттерди жана кредиттерди берүү банктын Директорлор кеңеши тарабынан жактырылууга тийиш. Банктын Директорлор кеңеши банктын инсайдерлерине/аффилирленген жактарына Улуттук банктын ченемдик-укуктук актыларынын талаптарын бузуу менен жана/же банк жоготууга дуушар болгон ири тобокелдикти камтыган кредиттерди жана кредиттерди, Кыргыз Республикасынан чегинен тышкары жайгашкан күрөө менен камсыздалган кредиттерди кошо алганда, чек ара аралык кредиттерди берүү жөнүндө чечимдерди жактыргандыгы үчүн жоопкерчилик тартат. 

Кыргыз Республикасынын чегинен тышкары жайгашкан күрөө, кредиттин суммасынын 20% ашыгыраак кредит боюнча күрөө болуп саналган учурда банктын Директорлор Кеңешинин жактыруусу талап кылынат. Мында, күрөөнүн наркы дегенден улам, анын жоюу наркын түшүнүүгө болот. 

Мындан тышкары, кредиттик саясатта Кредиттик комитеттин жана/же банк Башкармасынын чектөөлөрдү көрсөтүү менен кредиттерди эсептен алып салуу жана реструктуризациялоо боюнча ыйгарым укуктары белгиленүүгө тийиш. 

Банктын кредиттик саясатында карыз алуучунун төлөө жөндөмдүүлүгүнө баа берүү методикалары да камтылууга тийиш. Ушул максаттарда банк ички кредиттик рейтинги системасын иштеп чыга алат. Ички тобокелдиктер рейтинги системасы банкта ишке ашырылып жаткан иштердин түрүнүн мүнөзүнө, өлчөмүнө жана татаалдыгына ылайык келүүгө тийиш.  

Ички кредиттик рейтинги системасы карыз алуучунун келечектеги төлөө жөндөмдүүлүгүнүн негизги көрсөткүчү катары анын финансылык абалына комплекстүү баа берүүнү камтууга жана карыз алуучунун ушул Жобонун 4.1. жана 4.2-бөлүктөрүндө көрсөтүлгөн маалыматтардын толук берилишин чагылдырууга тийиш.  

Керектөөчү кредиттерин берүүдө карыз алуучунун төлөө жөндөмдүүлүгүн баалоо системасы ушул Жобонун талаптарына ылайык карыздык жүк көрсөткүчүн эсептөөнү камтууга тийиш. 

Кредиттик рейтинг - кредит сапатынын негизги көрсөткүчү. Кредиттик рейтинг кредит берүүнү жактыруунун баштапкы баскычында ыйгарылууга, ошондой эле кредитке андан ары мониторинг жүргүзүүдө, анын мөөнөтүн узартууда же болбосо кредиттик келишим шарттарын өзгөртүүдө же кредитти реструктуризациялоодо ыйгарылышы мүмкүн. Карыз алуучулардын төлөөгө жөндөмдүүлүгү аныктаган, иштелип чыккан кредиттик рейтингдер тамгалык, сандык же альфа-сандык символдор түрүндө белгиленет жана банк тарабынан кредит берүүдөгү тобокелдиктерди көрсөтүп турат. Банк кредиттик рейтингди карыз алуучуга жана кредитке байланыштуу белгилүү бир мүнөздөмөлөрдү эске алуу менен ыйгарат.  

Кредиттик рейтингди аныктоодо карыз алуучунун төлөө жөндөмдүүлүгүн талдап-иликтөө төмөнкүдөй ар кандай ыкмаларга негизделиши мүмкүн:  

- сандык - кредиттик рейтингди аныктоого мүмкүндүк берген тиешелүү көрсөткүчтөрдү колдонуу менен (коэффициенттер методу, рейтинг моделдери, скоринг моделдери);  

- болжолдуу, ал өткөн жылдардын статистикасына таянат жана карыз алуучунун кредитинин жана анын төлөөгө жөндөмсүз болуу ыктымалдыгынын моделин түзүүгө багытталган;  

- сапаттык, мында ар тараптуу сапаттык көрсөткүчтөр системасы колдонулат.  

Банк кредит берүүдө карыз алуучунун төлөө жөндөмдүүлүгүнө натыйжалуу баа берүү максатында, карыз алуучуга жана банк тарабынан сунушталуучу кредитке баа берүү талаптарына жооп берген ыкмалардан турган өзүнүн моделин иштеп чыгышы мүмкүн. Негиз катары төмөнкүлөр алынышы мүмкүн:  

- карыз алуучунун финансылык абалына жана кредиттердин сапатына комплекстүү баа берүүгө мүмкүндүк берген коэффициенттер методу;  

- рейтинг модели - интегралдык көрсөткүчтү эсептеп чыгаруу жолу менен коэффициенттер методу аркылуу автоматтык түрдө баа берүү, бул ыкма колдонууда кыйла ыңгайлуу жана жөнөкөй болуп саналат;  

- скоринг модели - карыз алуучуну белгилүү топко киргизүү жолу менен төлөө жөндөмдүүлүгүн балл берүү эквивалентинде баалоо;  

- карыз алуучунун милдеттенмелери менен келечектеги акча агымына баа берүүгө негизделген модель;  

- өткөн жылдардын статистикасы ж.б. колдонулган модель.  

Ички кредиттик рейтинг системасы кредит берүү жөнүндө чечим кабыл алуу; кредиттин наркын аныктоо; кредиттик тобокелдикке мониторинг жүргүзүүдө банкка көмөк көрсөтүү; потенциалдуу жоготууларды жана чыгым тартуулардын ордун жабууга кам түзүү; алынган жана зарыл маалыматтарды тескөө; кредиттик рейтинг шкаласына ылайык кредиттерди бөлүштүрүү, ошондой эле кредиттердин мурунку абалын жана балким келечектеги кыймылын рейтинг шкаласы боюнча аныктоо; жалпы тобокелдиктерге жана кредит портфелиндеги тенденцияларга баа берүү; банктын кредиттик стратегиясына өзгөртүүлөрдү киргизүү үчүн колдонулушу мүмкүн.  

Ички кредиттик рейтинг системасын колдонуу убакыттын өтүшү менен кредиттердин белгилүү түрлөрүн кредиттик рейтинг көрсөткүчтөрү боюнча баа бере турган маалымат базасын мурдагы маалыматтар менен бирге түзүүгө мүмкүндүк берет, бул банктарга өздөрүнүн кредиттик тобокелдиктерин кыйла так аныктоо мүмкүнчүлүгүн берет.  

Банкта ички кредиттик рейтинг системасы ыйгарым укуктардын төмөнкүдөй бөлүштүрүлүшүн камтууга тийиш:  

- карыз алуучуга баштапкы рейтингди ыйгаруу (кредит алууга өтүнүч кат түшкөн учурда);  

- ыйгарылган рейтингди талдап-иликтөө (кардардын иши боюнча бардык документтерди, анын төлөө жөндөмдүүлүгүн, күрөөлүк камсыздоосун талдап-иликтөөдө);  

- кредит берүүнү акыркы жактыруу. 

Банк туруктуу негизде кредиттик рейтингдин алкагында иштелип чыккан өзүнүн моделинин, анын ичинде скоринг моделинин актуалдуулугун сактап турууга, ошондой эле автоматташтырылган скоринг системаларын түзүүгө тийиш. 

Кредиттик рейтингге ылайык кредит берүү жөнүндө чечим, банкка биринчи жолу 300000 сомго чейинки суммада кредит алуу үчүн арыз менен кайрылган жеке адамдар жана жеке ишкерлер боюнча (жаңы кайрылган кардарларга), ал эми буга чейин ушул банктан кредит алган банк кардарларына (кайра кайрылган, Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык алгылыктуу кредиттик таржымалга ээ кардар-жеке адамдарга жана жеке ишкерлерге) 500000 сомго чейинки суммада кредит берүү боюнча кабыл алынат. 

Андан кийин 500000 сомго чейинки суммада жеке адамдарга жана жеке ишкерлерге берилген кредиттердин төлөнүшүнө ушул жободо белгиленген мониторинг жүргүзүү аралыгына ылайык мезгил-мезгили менен мониторинг жүргүзүү, ошондой эле зарыл болгон учурларда, кредит боюнча милдеттенмелердин аткарылышына мониторинг жүргүзүү жана рейтингге өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө сунуш-көрсөтмөлөрдү иштеп чыгуу максатында, ыйгарылган кредиттик рейтингдерге талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүү зарыл.  

Мындан тышкары, банк кредит берүүдө стандарттуу эмес чечим кабыл алынган кредиттер боюнча маалымат базасын жана аларды эсепке алуу журналын дайыма жүргүзүүгө милдеттүү (жеке пайыздык чендер, күрөөнүн түзүлүшү жана башка). 

Банктын ички саясатында күрөө предметинен өндүрүү чечими кабыл алынган учурда ал карыз алуучунун/күрөө коюучунун бирден бир турак жайы экендигин тастыктаган фактыларды текшерүү талаптары каралууга тийиш. Эгерде, күрөө предметинен өндүрүү учурунда күрөөгө сунушталган мүлк карыз алуучунун/күрөө коюучунун бирден бир турак жайы болуп саналса, өндүрүү соттун чечими боюнча жүргүзүлүүгө тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2, 2012-жылдын 12-октябрындагы N 40/3, 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11, 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2025-жылдын 12-ноябрындагы N 2025-П-12/60-4-(НПА), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

12-1. Кредиттик тобокелдиктин ички контролдук системасына ички аудит жыл сайын банктын кредиттөө иши кредиттик стратегияга, банктын саясатына жана кредиттик тобокелдикти тескөө процессинде, кредиттик саясатта жана кредиттөө боюнча жол-жоболордо кемчиликтерди аныктоо үчүн жүргүзүлүүгө тийиш.  

Мындан тышкары, банк ички аудиттин алкагында валюталык тобокелдик менен шартталган кредиттик тобокелдикти, анын ичинде Улуттук банк тарабынан белгиленген талаптарга ылайык кредиттердин/активдердин классификацияланышын ички контролдук системасын баалоосу зарыл.  

Кредиттик тобокелдикти ички контролдук системасына ички аудиттин натыйжасында аныкталган кемчиликтер боюнча түзөтүү чараларын андан ары аткаруу боюнча маалымат мезгил-мезгили менен, бирок жарым жылда кеминде бир жолу банктын Директорлор кеңешине жана чейрек сайын кеминде бир жолу Аудит боюнча комитетке сунушталууга тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

12-2. Банк, кредиттөө жана мониторинг жүргүзүү процессине тартылган кызматкерлеринин банкта карыз алуучунун төлөөгө жөндөмдүүлүгүнө баа берүү саясатын эске алуу менен талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүү жана баа берүү, проблемалуу кредиттер боюнча иш алып баруу, ошондой эле кардарлар менен коммуникацияны кошо алганда, башка кредиттөө маселелери, Кыргыз Республикасынын башка мыйзам талаптары жана жооптуу кредиттөө принциптери боюнча мезгил-мезгили менен окутуудан өтүүсүн камсыз кылууга тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

3. Банктын кредиттик комитети 

13. Кредиттик саясатты жүзөгө ашыруучу орган болуп, банктын Директорлор кеңеши тарабынан дайындалган банктын Кредиттик комитети саналат. 

14. Кредиттерди, гарантияларды, милдеттенмелерди, кепилдиктерди, ошондой эле маңызы боюнча кредиттик операция болуп саналган жана өзүндө кредиттик тобокелдик камтыган башка активдерди жана милдеттенмелерди берүүгө тиешелүү бардык маселелер Кредиттик комитет тарабынан чечилүүгө тийиш. Кредиттик комитет, банктын Директорлор кеңешинин компетенциясына кирген маселелерди эске албаганда, бул укукту башка жактарга ыйгарышы мүмкүн. Кредиттик комитет ошондой эле, кредит саясатына ылайык кредиттерди берүү, эсептен алып салуу жана реструктуризациялоо боюнча ыйгарым укуктарды бөлүштүрүүгө тиешелүү маселелерди да кароого алат. Мында, Кредиттик комитеттин кредиттерди эсептен алып салуу жана реструктуризациялоо боюнча чечими менен Банк Башкармасы айына кеминде бир жолу, ал эми Директорлор кеңеши чейрек ичинде кеминде бир жолу тааныштырылып турууга тийиш. Кредиттик комитет олуттуу тобокелдикти камтыган кредиттерди сатуу жана эсептен алып салуу боюнча сунушту, ошондой эле кайталап реструктуризациялоо жана өзүндө ири тобокелдикти камтыган кредиттерди реструктуризациялоодо төлөмдү 12 айдан ашык мезгилге жылдырып берүү маселелери боюнча Директорлор кеңешинин кароосуна сунуштайт.. Банк Башкармасы Директорлор кеңешинин ушул маселелер боюнча чечимдеринин аткарылышы үчүн жоопкерчиликтүү болуп саналат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2020-жылдын 23-декабрындагы № 2020-П-12/73-11-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

15. Кредиттик комитеттин иши банктын Директорлор кеңеши тарабынан бекитилген Кредиттик комитет жөнүндө Жобо тарабынан жөнгө салынат. 

16. Кредиттик Комитет жөнүндөгү Жободо төмөнкүлөр аныкталууга тийиш: 

- Кредиттик Комитеттин ишин уюштуруу-курамын, отурумдарды өткөрүү тартибин, чечимдерди кабыл алуу үчүн зарыл болгон документтердин тизмесин; 

- Кредиттик Комитеттин ыйгарым укуктарын жана жоопкерчиликтерин; 

- Директорлор кеңешине отчеттордун берилишин жана кредиттөө маселелери боюнча банк Башкармасы менен структуралык бөлүмдөрдүн өз ара аракеттенүүсүнүн тартибин; 

- Кредиттик комитеттин ар бир мүчөсүнүн кабыл алынган жана кол коюлган чечимдерине жоопкерчилиги; 

- Кредиттик комитеттин чечимдеринин Банктын тиешелүү бөлүмү тарабынан аткарылышын контролдоо. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2012-жылдын 15-февралындагы N 8/2, 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

17. Кредиттик комитет кеминде, беш адамдан турууга жана банк Башкармасынын Төрагасы же Башкарманын Төрагасынын орун басарларынын бири тарабынан жетекчиликке алынууга тийиш. 

Кредиттик комитеттин курамына төмөндөгүлөр кирүүгө тийиш: 

- банктын кредиттик бөлүмүнүн жетекчиси; 

- банктын юридикалык кызматынын жетекчиси; 

- банктын функционалдык милдеттери Кредиттик комитеттин ишине катышуу учурунда таламдардын талаш-тартыштарына алып келбеген башка кызматкерлери. 

Тобокелдик-менеджери эксперттик оюн билдирүү үчүн, бирок аталган коллегиалдык органдын чечимдерин кабыл алуу учурунда добуш берүү укугусуз Кредиттик комитеттин ишине катыша алат. 

Чечим кабыл алууда катышкан комитеттин ар бир мүчөсү төмөнкүлөргө милдеттүү: 

- каралып жаткан маселенин маңызын билүүгө, 

- ал кабыл алган чечимдин банк ишине тийгизген таасирин түшүнүүгө, 

- тобокелдиктин келип чыгышы ыктымалдуулугуна жана алар тарабынан кабыл алынган чечимдин натыйжалуулугуна баа берүүгө. 

Комитеттин мүчөсүнүн каралып жаткан маселе боюнча сын-пикири же сунушу жана кабыл алынган чечимге макул эместиги, добуш берүүдө маалымдалышы жана протоколдо чагылдырылышы зарыл. Протоколго, отурумга катышкан комитеттин бардык мүчөлөрү жана анын катчысы тарабынан кол коюлууга тийиш. Комитеттин отурумга катышпаган мүчөлөрү протокол жана кабыл алынган чечимдер менен кол тамгасын коюу аркылуу танышуулары тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2012-жылдын 15-февралындагы N 8/2 токтомунун редакциясына ылайык) 

18. Банктын тобокелдик-менеджери кеминде ар айлык негизде кредиттик тобокелдик деңгээли жөнүндө отчетторду Тобокелдиктер боюнча комитетке, ошондой эле чейректик негизде отчетторду, анын ичинде банк менен байланыштуу жакка жана банктын аффилирленген жактарына берилген кредиттер боюнча тобокелдикке баа берүүнү кошо алганда, Директорлор кеңешине сунуштап турат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

4. Банктык кредиттерди берүү боюнча банктын ишин уюштуруу 

4.1. Кредит алууга билдирмелерди анализдөө 

19. Банктык кредиттерди берүү боюнча иштер карыз алуучудан кредит алууга билдирмелер алынган учурдан тартып башталат. 

20. Банктар кардарлар жөнүндө маалыматтарды кошо алганда, алардын кредит алууга билдирмелери жөнүндө маалыматтарды, билдирүү боюнча кабыл алынган чечимдерге көз карандысыз Кардарлардын кредит алууга билдирмелерин каттоо журналына (мындан ары - Журнал) каттоого милдеттүү. Журналда кредит берүүдөн баш тарткан учурда бул тууралуу кардарга билдирүү жагындагы маалымат да чагылдырылууга тийиш. Журнал номерленген, байланган жана банктын мөөрү менен бекитилген болууга тийиш (4-тиркеме). Банктарда маалыматтардын коопсуздугун камсыз кылган коопсуздук системасы орнотулган шартта, Журналды электрондук түрдө жүргүзүүгө жол берилет. Журналда чагылдырылган маалыматты Улуттук банк Башкармасынын 2004-жылдын 27-августундагы № 22/9 токтому менен бекитилген "Кыргыз Республикасынын Улуттук банкынан лицензияланган коммерциялык банктардын жана финансы-кредит уюмдарынын ишинде уюштурулуучу негизги документтер тизмегинде" белгиленген мөөнөттөргө ылайык сактоо зарыл.. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2012-жылдын 16-ноябрындагы N 43/1, 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11 токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

21. Ар бир банкта кредит алууга билдирмелерди, ошондой эле кредит алуу үчүн кайрылган адамга сунушталган бир катар талаптарды кароонун белгилүү бир тартиби белгиленүүгө тийиш. 

Банк Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен/Министрлер Кабинети тарабынан бекитилген мамлекеттик программаларды (турак жай, социалдык, улуттук жана экономикалык коопсуздукту камсыз кылуу боюнча) ишке ашыруунун алкагында мамлекеттик программаларды ишке ашыруу шарттарын эске алуу менен кредит алууга билдирмелерди кароонун белгилүү бир тартибин, ошондой эле кредит алуу үчүн кайрылган адамга карата коюлуучу талаптарды белгилөөгө тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2024-жылдын 25-сентябрындагы № 2024-П-12/46-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

22. (КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2 токтомуна ылайык алынып салынды) 

23. Эгерде, кредиттик кызматкер же кредиттерди берүү боюнча чечимдерди кабыл алууга катышуучу кайсыл болбосун адам потенциалдуу карыз алуучу менен кызыкчылыктар боюнча пикир келишпестиктерге дуушар боло турган болсо, анда бул адам кредиттерди берүү боюнча чечимдерди кабыл алууга тартылбоого тийиш. 

24. (КР Улуттук Банк башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

25. Кредитти сунуштоо максатка ылайыктуу экендигин аныктоо, ошондой эле карыз алуучунун төлөөгө жөндөмдүүлүгүн талдап-иликтөө үчүн банк карыз алуучудан төмөнкү документтерди талап кылууга тийиш (кагаз түрүндө же электрондук формада): 

- карыз алуучу тууралуу негизги маалыматтарды (эгерде карыз алуучу юридикалык жак болсо - негизги ишкердик түрү, жүгүртүү каражаттарынын болжолдуу өлчөмү), валюталар боюнча киреше (пайда) түзүмүн (чет өлкө валютасындагы кредиттер боюнча), кредитти төлөө планын, негизги бизнес-өнөктөштөр ж.б.;  

- нотариалдык жактан күбөлөндүрүлгөн же мыйзам актыларына ылайык көчүрмөлөрдү нотариалдык жактан күбөлөндүрүү мүмкүн эмес болгон шартта юридикалык жактын мөөрү жана жетекчинин колтамгасы менен тастыкталган уюштуруу документтеринин көчүрмөлөрү (эгерде карыз алуучу - юридикалык жак болсо);  

- карыз алуучунун (эгерде, карыз алуучу юридикалык жак болсо) акыркы отчеттук жыл үчүн финансылык отчету. Эгерде карыз алуучу - юридикалык жак, Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жыл сайын аудиттен өтүүгө милдеттүү болсо, финансылык отчет тышкы аудитор тарабынан тастыкталууга тийиш. Мында, юридикалык жак Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык аралык финансылык отчетторун сунуштап турууга тийиш болсо, анда банк ошол отчетту юридикалык жактан талап кылышы зарыл; 

- (абзац КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 10-февралындагы № 7/3 токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

- жерди пайдалануу укугун тастыктаган документтерди же малы бар экендиги жөнүндө документтерди сунуштоо менен 500000 сомдон ашпаган өлчөмдө кредит берилген айыл чарба продукцияларын өндүрүүчү жеке адамдарды, ошондой эле айыл чарбаны өнүктүрүүгө багытталган өкмөттүк программалардын алкагында кредит берилген жеке адамдарды эске албаганда, мамлекеттик органдардан каттоодон өткөндүгү жөнүндө документ (эгерде карыз алуучу - ишкердикти күбөлүктүн же патенттин же болбосо салык кызматы органынын өзгөчө режимдеги соода аймагында салык төлөөнү колдонуу жөнүндө чечиминин негизинде жүзөгө ашырган юридикалык жак же жеке адам болсо). 

Электрондук патент сунуштоодо ишкердикти жүзөгө ашырган юридикалык жак же жеке адам электрондук патент алгандыгы фактысын тастыктоо максатында кагазга басып чыгарылган электрондук патенттин көчүрмөсүн сунушташы мүмкүн же банкка Кыргыз Республикасынын тиешелүү мамлекеттик органдарынын маалымат системалары аркылуу текшерүү үчүн электрондук форматта бериши мүмкүн. Бул учурда банктын жооптуу кызматкери кагаз түрүндө патенттин (көчүрмөсүнүн) же электрондук патенттин аныктыгын (көчүрмөсү) электрондук патенттеги QR-кодду мобилдик же тиешелүү программалык камсыздоого ээ башка түзүлүш аркылуу же Кыргыз Республикасынын тиешелүү мамлекеттик органдарынын маалымат системалары аркылуу текшерүүгө тийиш. 

Эскертүү: QR-код - уюлдук түзүлүштөр аркылуу окуу үчүн атайын түзүлгөн, патент жөнүндө маалымат камтылган матрица код (эки ченемдүү штрих код); 

- өзүндө кредит алуу максатын, карыз алуучунун каражаттарынын болжолдуу жылышын (жыл ичинде пайда алуу көлөмүн), валюталар боюнча төлөө булактарын, кредитти төлөө мөөнөттөрүн жана планын камтыган (эгерде карыз алуучу - юридикалык жак болсо жана кредиттин суммасы 3500000 сомду түзгөн болсо, жүгүртүү каражаттарын толуктоого берилген кредиттерди эске албаганда) бизнес-план. Мында банк кредиттик тобокелдикти кыскартуу максатында, инвестициялык кредиттер, сезондук кредиттер, ири кредиттер жана карыз алуучунун ишкердигине кылдат баа берүүнү талап кылган башка кредиттер боюнча бизнес-планга карата кошумча талаптарды белгилөөгө тийиш;  

- эгерде Кыргыз Республикасынын милдеттүү камсыздандыруу чөйрөсүндө мыйзамдарында же күрөө келишимде күрөөлүк мүлктү камсыздандыруу милдети күрөө коюучуга жүктөлсө, күрөөгө коюлуучу мүлктүн тизмесинин, менчик укугун тастыктоочу документтердин (эгерде күрөө кыймылдуу/кыймылсыз мүлк болсо) жана пайдалануу укугун тастыктаган документтердин, ошондой эле банктын ички документтерине ылайык башка документтердин, камсыздандыруу полисинин болушу; 

- гарантты (кепилдик берүүчүнү) көрсөтүү менен гарантияларды (кепилдиктерди), гарантиялардын (кепилдиктердин) суммасын ж. б. (эгерде банк гарантияны (кепилдикти), ошондой эле гаранттын финансылык отчетун (эгерде гарант юридикалык жак болсо) берүүнү талап кылса, буга Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин чечими менен аныкталган гарант (кепилдик берүүчү) кошулбайт; 

- инсандыгын тастыктаган документти (эгерде карыз алуучу - жеке адам болсо);  

- акыркы 3-12 ай ичинде (мында банк эмгек акы жөнүндө маалымкат берилүүгө тийиш болгон мезгилди өз алдынча аныктоого укуктуу) эмгек акысы жөнүндө маалымкат же карыз алуучунун кирешелери/төлөөгө жөндөмдүүлүгү жөнүндө маалыматты тастыктаган башка документтер (эгерде карыз алуучу - жеке адам болсо); 

- банкка зарыл болгон башка документтер, анын ичинде банктын каалоосу боюнча карыз алуучунун төлөөгө жөндөмдүүлүгүн баалоо үчүн документтер (контракттар, келишимдер, сунуштама каттар, мамлекеттик реестрлерден көчүрмөлөр ж.б.) жана керектөөчү кредит берүүдө карыздык жүгүнүн көрсөткүчүн эсептөө, алар электрондук документ түрүндө же кагаз түрүндө сунушталышы мүмкүн. 

Банкта маалыматтардын сакталышын жана коргоого алынышын камсыз кылуу боюнча талаптар камтылган, кардарлар маалыматы менен иш алып баруу боюнча ички жол-жобо болууга тийиш. Маалымат топтоодо жана кардарлар менен маектешүүдө банк кызматкерлери ал маалымат мыйзам талаптарына ылайык кандай учурларда колдонулушу мүмкүндүгүн кардарларга так түшүндүрүүгө тийиш. 

Кардардын (кардарлардын) сүрөттөрүн же видео жаздырууларды, аудиожаздырууларды жана алар тууралуу башка маалыматты жарнамалык, маркетингдик маалыматтарда же башка жалпыга маалымдоо каражаттарында пайдалануу үчүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык кардардан (кардарлардан) макулдук алуу зарыл. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2, 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2016-жылдын 10-февралындагы № 7/3, 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11, 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА), 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА), 2020-жылдын 25-мартындагы № 2020-П-12/16-3-(НПА), 2021-жылдын 31-мартындагы № 2021-П-12/14-5-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2023-жылдын 20-декабрындагы N 2023-П-12/80-4-(НПА), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА), 2024-жылдын 31-октябрындагы № 2024-П-12/58-2-(НПА), 2025-жылдын 12-ноябрындагы N 2025-П-12/60-4-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

25-1. Кредит берүүнүн максатка ылайыктуулугун аныктоодо, ошондой эле Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен/Министрлер Кабинети тарабынан бекитилген мамлекеттик программаларды (турак жай, социалдык, улуттук жана экономикалык коопсуздукту камсыз кылуу боюнча) ишке ашыруунун алкагында карыз алуучунун төлөөгө жөндөмдүүлүгүн талдоодо банк мамлекеттик программаларды (турак жай, социалдык, улуттук жана экономикалык коопсуздукту камсыз кылуу боюнча) ишке ашыруу шарттарын жана тартибин эске алуу менен карыз алуучудан документтерди (кагаз жүзүндө же электрондук документ түрүндө) талап кылууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2024-жылдын 25-сентябрындагы № 2024-П-12/46-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

25-2. Банк кардар менен келишим түзүүгө чейин керектөөчү кредит берүү шарттары менен таанышуу жана салыштыруу үчүн кагаз же электрондук түрдөгү стандартташтырылган маалымат баракчасын акысыз берүүгө милдеттүү. Маалымат баракчасына карата талаптар Кыргыз Республикасынын «Керектөөчү кредит жөнүндө» Мыйзамында белгиленген. 

25-3. Банк төмөнкү учурларда карыз алуучунун карыздык жүгүнүн көрсөткүчүн эсептөөгө милдеттүү:  

1) керектөөчү кредитин берүү жөнүндө чечим кабыл алууда, анын ичинде башка керектөө кредитин кайра каржылоо максатында; 

2) керектөөчү кредиттик келишимшарттарын өзгөртүүдө, бул орточо айлык төлөмдүн көбөйүшүнө же келишимдин мөөнөтүнүн узартылышына алып келет.  

Келишимдин шарттары карыз алуучунун демилгеси боюнча өзгөртүлгөндө, эгерде өзгөртүүлөр төлөмдөрдүн өлчөмүн азайтууну же токтотууну караса, карыз алуучунун карыздык жүгүнүн көрсөткүчү эсептелбейт.  

Карыз алуучунун карыздык жүгүнүн көрсөткүчү банк тарабынан пайыздарда, үтүрдөн кийинки бир белгиге чейин тактык менен, карыз алуучунун бардык карыздык милдеттенмелери боюнча орточо айлык төлөмдөрдүн суммасынын (негизги карыз жана пайыздык төлөмдөр/баанын үстүнөн төлөмдөр), анын ичинде берүү жөнүндө арыз каралып жаткан керектөөчү кредитинин, банкка жеткиликтүү болгон маалыматтарга ылайык анын орточо айлык кирешесинин чоңдугуна болгон катышы катары эсептелет.  

Банк өзүнүн ички документтеринде карыз алуучунун орточо айлык төлөмдөрүнүн жана орточо айлык кирешесинин суммасын эсептөө тартибин бекитүүгө милдеттүү, ал төмөнкүлөрдү камтууга тийиш:  

- керектөөчү кредитинин өлчөмүнө жана түрүнө, кардардын ишине жана кирешесине жараша карыз алуучунун кирешесин/төлөө жөндөмдүүлүгүн тастыктаган документтердин жана/же маалыматтын тизмеси;  

- керектөөчү кредитинин өлчөмүнө жана түрүнө, кардардын ишине жана кирешесине жараша орточо айлык көрсөткүчтөр эсептелүүгө тийиш болгон мезгил. Мында орточо айлык кирешени эсептөө үчүн бул мезгил кредит алууга арыз берилген күндөн тартып акыркы 3 айдан кем болбошу керек. 

Эгерде карыз алуучунун ушул пунктка ылайык эсептелген карыздык жүгүнүн көрсөткүчү, анын ичинде кредитти кайра каржылоо учурунда 60 пайыздан ашса, банк, эгерде керектөөчү кредитин берүүгө ушул Жобонун 34.1-пунктуна ылайык жол берилсе, керектөөчү кредиттик келишимин түзүүгө чейин карыз алуучуга милдеттенмелерди аткарбай коюу тобокелдиктери жана ага карата жоопкерчилик чараларын колдонуу мүмкүн экендиги жөнүндө кол койдуруу менен эскертүүгө милдеттүү, мында банк карыз алуучуну андан ары кредиттөөдөн баш тарткан же келишимдин шарттарына ылайык керектөөчү кредитин мөөнөтүнөн мурда толук кайтарып берүүнү талап кылган учурлар камтылбайт. Мындай көрсөтүлгөн учурда керектөөчү кредитин берүүгө карыз алуучуга тобокелдиктер жөнүндө маалымат берилгендигин тастыктаган, жазуу жүзүндөгү макулдугу болгондо гана жол берилет.  

Карыз алуучунун ушул пунктта көрсөтүлгөн билдирүүлөр менен таанышкандыгы фактысы анын өз колу менен коюлган кол тамгасы же Кыргыз Республикасынын санариптик чөйрөнү жөнгө салган мыйзамдарында каралган башка ыкмалар менен тастыкталат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

26. Банктык кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоо учурунда банк, төмөнкү укуктарды кошо алганда, кардарлардын укуктарынын сакталышын камсыз кылууга тийиш: 

- алынып жаткан кредит, анын ичинде ал боюнча абсолюттук суммада сыяктуу эле, натыйжалуу пайыздык чен түрүндө бардык чыгашалар жөнүндө ишенимдүү, толук жана түшүнүктүү маалыматты мамлекеттик тилде жана кардар менен макулдашуу боюнча расмий тилде алуу. Зарыл болгон учурда маалымат башка тилге которулушу мүмкүн; 

- кредиттик келишимге кол коюлган учурдан тартып акча каражаттарын алганга чейин же болбосо лизингдин алкагында мүлк үчүн төлөм жүргүзүлгөнгө чейин кардардын кредит алуудан акысыз негизде баш тартуу укугу. 

Мындай учурларда банк кардардан билдирмени кароо үчүн белгиленген тариф боюнча комиссиялык төлөм алууга укуктуу. 

- кардардын келишимге кол коюлган учурга чейин келишим долбоорун ага карата кошо тиркелген документтер менен бирге алуу жана банктан тышкары юридикалык консультация алуу үчүн кайрылуу укугу, мында кардарга келишим менен таанышуу үчүн берилген убакыт бир күндөн кем болбоого, бирок үч күндөн ашпоого тийиш; 

- кредитти андан ары реструктуризациялоо өтүнүчү менен кардардын банкка кайрылууга укугу. Мында керектөөчү кредити эки жолу гана реструктуризацияланууга тийиш; 

- кардардын Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын талаптарына ылайык каалаган убакта эч кандай комиссиясыз, айыптык санкцияларсыз жана башка төлөмдөрсүз кредитин мөөнөтүнөн мурда толугу менен же бөлүп төлөө укугу. Керектөөчү кредитти мөөнөтүнөн мурда толугу менен же бөлүп төлөгөн учурда, банк келишим боюнча кардардын милдеттенмелерин кайра эсептөөгө, төлөмдөрдүн графигин жана төлөнүүгө тийиш болгон пайыздардын (үстөк баанын) жалпы суммасын негизги карыздын азайтылган суммасына пропорционалдуу түрдө оңдоого милдеттүү. Милдеттенмелердин өзгөргөндүгү же толук аткарылгандыгы жөнүндө тастыктоо кардардын талабы боюнча кардар менен макулдашылган, бирок беш жумуш күнүнөн ашпаган мөөнөттө кардарга жазуу жүзүндө же электрондук түрдө берилет;  

- эгерде кредиттин негизги суммасынын 50% ашыгыраагы төлөнгөн шартта, комиссиялык жана башка төлөмдөрдү төлөөсүз, мурдагы күрөөнү наркы кредит боюнча карыздын калган суммасынын ордун жапкан башка күрөөгө эки тарапка тең алгылыктуу, банктын ички документтерине ылайык алмаштыруу укугу; 

- төлөө мөөнөтү өткөрүлгөн бир нече (бирден ашык) кредит (анын ичинде бир же бир нече кредиттик линиялардын чегинде транштар) болгон учурда, мыйзамга ылайык кардардын кредиттик карыздын ордун жабууга багытталган акча каражаттарын бөлүштүрүү кезегин өз алдынча тандоо укугу; 

Жеке адам, анын ичинде жеке ишкер болуп саналган кардар менен кредиттик келишим түзүүдө банк мындай кардарларга кредит алуунун төмөнкүдөй ыкмаларын тандоо укугун берет: 

- кредиттик каражаттарды нак акчага айландыруу үчүн комиссиялык жана башка төлөмдөрдү төлөөсүз нак формада алуу; 

- кредиттик каражаттарды эсептешүү (күндөлүк) эсептерден/талап боюнча төлөнүүчү банктык аманаттар (депозиттер) боюнча эсептерден алуу, аны тейлөө шарттары тиешелүү келишимде аныкталат. 

- кардардын керектөөчү кредитин алууга байланыштуу камсыздандыруу келишимин түзүү же түзүүдөн баш тартуу укугу, мында Кыргыз Республикасынын камсыздандыруу чөйрөсүндөгү мыйзамдарында камсыздандыруунун милдеттүүлүгү түздөн-түз каралган учурлар эске алынбайт;  

- кардардын Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында, анын ичинде Кыргыз Республикасынын "Керектөөчү кредит жөнүндө" мыйзамында каралган башка укуктары. 

Мында кардар-жеке адамдар, анын ичинде жеке ишкерлер кредитти нак формада сыяктуу эле, нак эмес формада да төлөө укугуна ээ. 

Нак акчага айландыруу үчүн комиссиялык жана башка төлөмдөрдү төлөөсүз кредиттик каражаттарды алуу укугун банк, ипотекалык кредиттерин, ошондой эле экономиканы өнүктүрүүгө багытталган мамлекеттик/өкмөттүк программалардын алкагында кардар-жеке адамдарга, анын ичинде жеке ишкерлерге берүүдө сунуштайт. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11, 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА), 2020-жылдын 26-февралындагы № 2020-П-12/8-8-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

27. Банктын кредиттик ишинин ачык-айкындуулугун жогорулатуу жана кардарлардын кредиттөө шарттары боюнча кабарлар болуусун жакшыртуу максатында, банктын расмий интернет - сайтында жана банктын кардарларды тейлөө жерлеринде кредиттөөнүн шарттары жана тартиби, кредит алуу үчүн зарыл болгон документтердин тизмеги, кредиттөө процессин жөнгө салган Улуттук банктын негизги ченемдик укуктук актыларынын тизмеги жөнүндө маалыматтар (стенддерде) жайгаштырышы керек. Ошондой эле аларда кардарлардын укуктары, банкта даттануулардын жана сунуштардын китепчесинин бар экендиги жөнүндө маалыматтар жана кардарлар үчүн пайдалуу болгон башка маалыматтар чагылдырылууга тийиш. 

Кредит берүүнүн жалпы шарттары, пайыздык чендин өлчөмү, үстөк баа, ошондой эле кызмат көрсөтүүлөр үчүн комиссиялык сый акылар жана тарифтер жөнүндө маалымат кардарлар үчүн ачык-айкын жана жеткиликтүү болууга тийиш жана коммерциялык же банктык сырдын предмети боло албайт.  

Керектөөчү кредиттери боюнча пайыздык чендердин/үстөк баанын өзгөрүшү жөнүндө маалымат банктын расмий интернет-сайтында алар күчүнө кирген күндөн кечиктирилбестен жарыяланат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 10-февралындагы № 7/3, 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакциясына ылайык) 

28. Банк кызматкерлери кардарлар менен функционалдык милдеттеринин чегинде гана өз ара аракеттенүүнү жүзөгө ашыруулары зарыл. Мындан тышкары, банк кызматкерлеринин кардардын кредит алуусу үчүн кандайдыр бир сыйакы алуу менен ортомчу болууга укугу жок. 

29. Банк, ушул жобонун 63-1-пунктунда көрсөтүлгөн талаптарды эске алуу менен, кредит берүүгө байланыштуу тобокелдиктерди өзүнө алуу менен кредит берүү учуруна чейин сыяктуу эле, андан кийин - банктын каражаттары толук кайтарылганга чейин кеминде жылына бир жолу кардар тарабынан сунушталган, анын ичинде кардардын документ менен тастыкталбаган кирешеси боюнча маалыматтын тактыгын текшерүүгө тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

30. Бүтүндөй алганда, кредит алууга билдирмени талдап-иликтөө жүргүзүү Директорлор кеңеши тарабынан жактырылган банктын саясатына жана төмөнкү негизги факторлорго негизделүүгө тийиш:  

1) каражаттарды карызга алуу укугу. Банк, карыз алуучунун кредит алууга жана кредиттик келишимге кол коюуга укуктуу экендигине ынанууга тийиш;  

2) карыз алуучуга мүнөздөмө. Банк, карыз алуучу карызга алып жаткан каражаттарга жоопкерчилик менен мамиле жасай тургандыгын, банктын бардык суроолоруна толук жооп берип, карызын төлөө үчүн болгон күч-аракетин жумшай тургандыгын аныктоого тийиш. Талдап-иликтөөнү жүргүзүүдө карыз алуучу ушул банкта же башка финансы-кредит уюмдарында буга чейин кредиттерден пайдаланганбы же жокпу, кредит кандайча кайтарылгандыгын, кредитти төлөө тартибин так сактагандыгын, өз милдеттенмелерин аткарууга даяр экендигин эске алуу зарыл. Мындан тышкары, анын кесиптик сыяктуу эле, жалпы инсандык беделин көңүлгө алуу зарыл, ошондой эле карыз алуучунун ушул тармакта канча жылдан бери иштегендигин жана иш тажрыйбасын, жетишкен ийгиликтерин да кароо керек. Башка финансы-кредит уюмдардан ага берилген кредиттер жөнүндө маалыматтарды да талап кылуу маанилүү. Мындан тышкары, кеминде эки кредиттик бюродон карыз алуучу жөнүндө жана банктын каалоосу боюнча карыз алуучу менен байланыштуу жактар жөнүндө (мыйзам талаптарына ылайык алардын макулдугу болсо) маалыматты (кредиттик отчет) талап кылуу зарыл. 

Банк кредиттик бюродон алынган кредиттик отчеттун купуялуулугун жана сакталышын так аткарууга жана анда чагылдырылган кредиттик маалыматты үчүнчү жактарга таркатпоого, ошондой эле кредиттик отчетту кредиттик маалымат алмашуу жөнүндө мыйзамдарда белгиленген максаттарда гана пайдаланууга тийиш.  

Банк кредиттик бюродон алынган кредиттик отчеттогу маалыматтарды бурмалоо үчүн жоопкерчилик тартат:  

3) акча каражаттары. Кредит алууга билдирмеге талдап-иликтөөлөрдү жүргүзгөн банк кызматкери жооп берүүгө тийиш болгон эң башкы суроо бул: карыз алуучу киреше жана нак акча агым формасында акча каражаттарын, анын ичинде кредит ала турган валютада кредиттин ордун жабуу үчүн жетиштүү көлөмдө акча каражаттарын ала алабы. Баа берүүдө банк буга чейин пайда туруктуу алынгандыгын же сатуу көлөмү өскөндүгү байкалгандыгын жана келечекте кредиттик келишимди колдонуу мөөнөтү ичинде мындай өсүш улана тургандыгын тактоого тийиш. Мында керектөөчү кредитин берүүдө банктын кызматкери ушул Жобонун 25-3-пунктуна ылайык карыз алуучунун карыздык жүгүнүн көрсөткүчүн эсептөөгө милдеттүү. 

Мындан тышкары, банк карыз алуучу кредитти өз убагында төлөөсү үчүн алмашуу курсунун өсүшүн эске алуу менен карыз алуучунун кирешесинин (пайдасынын) (анын ичинде чет өлкө валютасында) жетиштүүлүгүн аныктоого тийиш.  

Эгерде кардардын келерки 12 ай ичинде кирешесинин (пайдасынын) басымдуу бөлүгү улуттук валютада алына турган болсо, банк Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларынын талабын, анын ичинде РППУ боюнча талаптарды эске алуу менен карыз алуучу үчүн алмашуу курсунун өзгөрүшүнүн натыйжасында валюталык тобокелдик менен шартталган кредиттик тобокелдикти эске алып, кардарга чет өлкө валютасында кредит сунуштоонун максатка ылайыктуулугуна баа берүүгө тийиш;  

4) камсыздоо. Камсыздоо түрүнө баа берүүдө банк кызматкери карыз алуучу кредиттин кайтарылбай калышы тобокелдигин азайтуу үчүн зарыл болгон жетиштүү сапаттуу камсыздоого ээ экендигин тактоого тийиш.  

Кредит берүүдө камсыздоонун ар кандай формасы, түрү жана ыкмасы колдонулушу мүмкүн.  

Карыз алуучулардын милдеттенмелерин камсыздоо ар кандай белгилер боюнча классификацияланат:  

- кредитти камсыздоонун мүлктүк формасы дегенден улам, карыз алуучу кредит алууда сунуштаган мүлктү сатуудан алынган акча каражаттарынын эсебинен кредитти төлөөнүн экинчи булагын түшүнөбүз.  

Мүлктүк формага кредиттик камсыздоонун төмөнкү түрлөрү кириши мүмкүн:  

- кыймылсыз мүлк күрөөсү;  

- кыймылдуу мүлк күрөөсү (бул мүлк эрежеге ылайык, карыз алуучунун пайдалануусунда калат, тактап айтканда бул автотранспорт, жүгүртүүдөгү товар, тиричилик техникасы ж.б.);  

- күрөө (заклад) (банкка сактоого өткөрүлүп берилген мүлк, так айтканда баалуу металлдар, баалуу кагаздар, депозит ж.б.).  

- кредиттерди камсыздоонун мүлктүк эмес формасы. Кредитти камсыздоонун мүлктүк эмес формасы - бул каражаттарды кайтаруу гарантиясын юридикалык тариздөөнүн эсебинен карыздын ордун жабуу булагы.  

Кредит боюнча камсыздоонун мүлктүк эмес формасына төмөнкүдөй кредиттик камсыздоо формалары кириши мүмкүн:  

- гарантия;  

- кепилдик.  

Милдеттенмелердин ордун жабуу деңгээли боюнча кредитти камсыздоолор төмөнкүдөй бөлүнөт:  

- негизги камсыздоо;  

- кошумча камсыздоо.  

Орду толук жабылуучу милдеттенмеге жараша кредит боюнча камсыздоо төмөнкүдөй бөлүнөт:  

- кредиттик милдеттенменин ордун толугу менен жабуучу камсыздоо;  

- кредиттик милдеттенменин бир бөлүгүнүн ордун жабуучу камсыздоо.  

Банктын кредиттик тобокелдиктерин төмөндөтүүнүн өзүнчө формасы катары кредиттик тобокелдиктикти камсыздандыруу да саналышы мүмкүн.  

Кредит боюнча мүлктүк камсыздоону кабыл алуу үчүн банктын негизги иш-чаралары:  

- банк карыз алуучу тарабынан сунушталган камсыздоонун аныктыгына ынанууга тийиш. Мүлктүн бар экендигин, ошондой эле ага менчик укугу жөнүндө документтерди текшерүүгө тийиш. Камсыздоо катары сунушталган мүлк (укук) анык болууга тийиш. Мында Кыргыз Республикасынын мыйзам талаптарын сактоо менен камсыздоону кийинки күрөөгө коюуга жол берилет. 

Эскертүү: Бул пунктчага, ири мүйүздүү мал жана майда жандыктар түрүндө камсыздоо алыскы жана барууга кыйын болгон жерлерде сезондук жайытта болгондугуна байланыштуу аларды барып кароо жана баалоо мүмкүн эмес болгон учурлар кирбейт. Мындай учурларда банк карыз алуучунун мал-жандыгы бар экендигин анын малканасын, кой короосун жана булардын аянтын, тоют камын, жайытты ижарага алуу келишимдерин ж.б. текшерүү аркылуу күбөлөндүрөт. Буларга кошумча кардар айыл өкмөтүнөн мал-жандыгы бар экендиги жөнүндө маалымкатты, ошондой эле эгерде бар болсо малы бар экендигин тастыктаган башка документтерди сунуштоого тийиш. 

- банк камсыздоонун ликвиддүүлүк деңгээлин, б.а. дароо сатуу (сатып өткөрүү) мүмкүнчүлүгүн аныктоого тийиш;  

- банк камсыздоонун өздүк наркын өз алдынча же баалоочуну/баалоочу уюмду ишке тартуу менен баалашы мүмкүн. Кредит боюнча камсыздоонун рыноктук наркынын негизги карыз суммасынан жана камсыздоо предметин сатууга сарпталышы мүмкүн болгон каражат өлчөмүн эске алуу менен кредит боюнча пайыздардан жогору болушу кредиттердин кайтарылбай калышы тобокелдигин жөнгө салуу инструменти болуп саналат;  

- банк карыз алуучу тарабынан сунушталган мүлктүн баасынын туруктуулугун аныктоо максатында, сунушталган камсыздоого тиешелүү рынокко талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүүсү зарыл. Мында банк ошол камсыздоонун наркынын төмөндөшү мүмкүндүгү тобокелдигин эске алууга тийиш;  

- банк камсыздоо катары мүлктү кеминде карыз алуучу кредиттик каражаттарды пайдаланган мөөнөткө пайдаланууга/кызмат кылууга кабыл алууга тийиш. Мында, камсыздоону сактоо зарылчылыгы келип чыгышы мүмкүндүгүн эске алуу зарыл, ал кошумча чыгашаны талап кылышы ыктымал.  

Эгерде 100000 сомдон жогору өлчөмдөгү контракттык каржылоо боюнча камсыздоо катары гарантия жана/же контракт боюнча талап кылуу укугу саналса, банк карыз алуучунун гарантынын/контрагентинин кеминде акыркы жыл үчүн төлөө жөндөмдүүлүгүнө талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүүгө, тараптардын ушул кредит боюнча милдеттенмелерин аткарууга жана карыз алуучу кредитти кайтарбаган учурда экинчи төлөө булагын жүзөгө ашырууга байланыштуу тобокелдиктерге баа берүүгө тийиш.  

Эгерде кош кампа күбөлүгүнүн бир бөлүгү болуп саналган ордердик баалуу кагаз кредит боюнча камсыздоо болуп саналса, кампа күбөлүктөрүн чыгаруу (берүү) менен продукцияны кампада сактоо боюнча кызмат көрсөткөн баалуу кагаздын эмитентине (товар кампасы) карата Кыргыз Республикасынын мыйзам талаптары банк тарабынан эске алынышы зарыл; 

5) гарантия/кепилдик.  

Кредитти гарантия/кепилдик түрүндө камсыздоодо мындай кредитти сунуштоонун максатка ылайыктуулугун аныктоо үчүн банк карыз алуучунун өзүнө жүргүзүлгөндөй эле формада гаранттын/кепилдик берүүчүнүн төлөө жөндөмдүүлүгүнө талдап-иликтөөлөрдү жүргүзөт. Банк ушул жобонун талаптарына ылайык, карыз алуучунун төлөө жөндөмдүүлүгүнө талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүү үчүн кандай документтерди талап кылса, ошодой эле гаранттан/кепилдик берүүчүдөн зарыл документтерди талап кылууга, анын кесипкөйлүк аброюн, жоопкерчилигин жана өз милдеттенмелерин аткарууга даяр экендигин иликтөөгө тийиш. Мында, бул шарттын сакталбашы мындай кредиттердин гарантия/кепилдик берүү менен камсыздалган бөлүгүн бланктык катары таанылышына алып келет.  

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин чечими менен улуттук экономика субъекттерине, анын ичинде мамлекеттик программаларды (турак жай, социалдык, улуттук жана экономикалык коопсуздукту камсыз кылуу боюнча) ишке ашыруу, ошондой эле өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууга көмөктөшүү максатында берилген гарантия/кепилдик боюнча төлөө жөндөмдүүлүгүнө талдоо жүргүзүлбөшү мүмкүн. 

Кыргыз Республикасынын Министрлер Кабинетинин чечими менен улуттук экономиканын субъекттерине, анын ичинде өлкөнүн улуттук жана азык-түлүк коопсуздугун камсыз кылууга көмөктөшүү максатында берилген гарантия/кепилдик боюнча кепилдик берүүчүнүн төлөө жөндөмдүүлүгүнө талдоо жүргүзүлбөшү мүмкүн. 

6) кошо жоопкерчиликтүү топтун мүчөлөрүнүн кепилдик берүүсү. Кошо жоопкерчиликтүү топ дегенден улам, пайда алууга багытталган ишкердик менен алектенген катышуучу-жеке адамдардын (кеминде 3 адам) өз ыктыярдуу түрдө биригүүсүн түшүнүүгө болот. Мында, кошо жоопкерчиликтүү топтун мүчөлөрү, Кыргыз Республикасынын мыйзам талаптарына ылайык, топтун ар бир мүчөсүнүн милдеттенмелеринин аткарылышы үчүн биргелешип кепилдик беришет жана кандай болбосун жагдайларда алынган кредиттик каражаттардын толугу менен кайтарылышына биргелешип жоопкерчилик тартышат.  

Мында, бир үй-бүлө мүчөлөрүнөн болбогон, бирок биргелешип бизнес жүргүзгөн кошо жоопкерчиликтүү топтун катышуучуларынын саны ошол кошо жоопкерчиликтүү топтун катышуучуларынын жалпы санынын 20 пайызынан ашпоосун, ошондой эле бир үй-бүлө мүчөлөрүнөн болбогон, бирок биргелешип бизнес жүргүзгөн кошо жоопкерчиликтүү топтун катышуучуларынын үлүшү кошо жоопкерчиликтүү топко берилген кредиттин жалпы суммасынын 20 пайызынан ашпоого тийиш экендигин эске алуу зарыл.  

Ушул жобонун максаттарына ылайык, биргелешип бизнес жүргүзүү дегенден улам, бир нече ишкер (өнөктөштөр, кошо ээлик кылуучулар ж.б.) иш алып барган экономикалык ишкердикти түшүнүүгө болот. Мында, алардын иши товарды биргелешип өндүрүүдөн жана/же сатуудан, кызматтарды сунуштоодон пайда алууга багытталган, бул үчүн ишкерлердин мүлкү, материалдык эмес активдери, эмгеги пайдаланылат. Биргелешкен бизнестин катышуучулары бизнес жүргүзүүдөн алынган пайданы өз ара пропорционалдуу бөлүштүрүшөт жана бүтүндөй мүлктү же анын бөлүгүн жоготуу тобокелдигин биргелешип тартышат. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА), 2020-жылдын 26-февралындагы № 2020-П-12/8-8-(НПА), 2020-жылдын 25-мартындагы № 2020-П-12/16-3-(НПА), 2022-жылдын 28-декабрындагы N 2022-П-12/83-7-(НПА), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА), 2024-жылдын 25-сентябрындагы № 2024-П-12/46-3-(НПА), 2025-жылдын 23-октябрындагы N 2025-П-12/55-3-(НПА), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

30-1. Банк кредиттик бүтүмдөрдү түзүүдө, өзгөртүүдө жана аткарылышына мониторинг жүргүзүүдө тобокелдикке баа берүү боюнча ишти уюштуруу максатында иштеп жаткан кредиттик бюролор менен кредиттик маалыматтарды алмашуу жөнүндө келишимдерди түзүүгө, ошондой эле түзүлгөн келишимдерге ылайык Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында белгиленген талаптарга ылайык аларга кредиттик маалыматтарды берүүгө милдеттүү. 

Терс кредиттик маалымат берүү учурларын кошпогондо, кредиттик бюро кардардын макулдугу боюнча кредиттик бюролорго кредиттик маалыматтарды берет. Мында өзгөчө кырдаалдын жана (же) өзгөчө абалдын кесепетинен келишимдик милдеттенмелер (мөөнөтү өткөн карыз) токсон календардык күндөн ашык убакыт бою аткарылбагандыгы жана (же) башка милдеттүү төлөмдөр жүргүзүлбөгөндүгү тууралуу маалыматтар кардар тарабынан арыз берилген шартта терс кредиттик маалыматка киргизилбейт, мындай арызда милдеттенмелерди талаптагыдай аткарууга таасирин тийгизген өзгөчө кырдаалды жана (же) өзгөчө абалды киргизүүгө байланыштуу жагдайлар көрсөтүлүүгө тийиш.  

Эгерде мөөнөтү өтүп кеткен карыз өзгөчө кырдаалдан жана (же) өзгөчө абалдан улам келип чыккан болсо, банк кредиттик бюролорго мөөнөтү өтүп кеткен кредиттер жөнүндө маалыматты берүүдө кредиттер боюнча төлөмдөрдүн кечиктирилиши өзгөчө кырдаалдын жана (же) өзгөчө абалдын киргизилишине байланыштуу экендигин көрсөтүшү зарыл. 

Кредиттик маалымат анык жана жаңыртылган, айкын маалыматтарга негизденген, өз убагында өткөрүлүп берилген, ошондой эле банк менен кардар ортосунда түзүлгөн келишим шарттарына ылайык келүүгө тийиш.  

Банктын кредиттик ишти жөнгө салуу боюнча ички документтеринде кредиттик маалымат алмашуу ишин уюштуруу тартиби жана талаптары, ошондой эле кредиттик бюро менен маалымат алмашуу жөнүндө келишимди түзүүдө банктын укуктары жана милдеттери, анын ичинде төмөнкүлөр камтылууга тийиш:  

- кредиттик маалыматты санкциясыз колдонуудан, жок кылуудан, өзгөртүүдөн, пайдалануудан же ачыкка чыгаруудан сактоону жана коргоону камсыз кылуу;  

- кредиттик маалымат алмашуу процессинде катышкан банк жана анын кызматкерлери тарабынан алар менен эмгек келишими (контракт) токтотулгандан кийин да маалыматты ачыкка чыгарууга тыюу салуу;  

- кредиттик бюрого банк жоопкерчилик тарткан кредиттик маалыматка өзгөртүүлөр киргизилгендиги жана жаңыртылгандыгы жөнүндө өз убагында билдирүү;  

- кредиттик маалымат субъектинин жана (же) кредиттик бюронун маалыматтарда аныкталган каталар жана дал келбөөчүлүктөр боюнча талабынын негизинде мурда кредиттик бюрого берилген кредиттик маалыматка өзгөртүүлөрдү киргизүү; 

- Кыргыз Республикасынын мыйзам талаптарына ылайык кредиттик маалымат субъекти жөнүндө маалыматтарды терс кредиттик маалыматка киргизбөө негиздери; 

- кредиттик маалымат алмашуу келишимине ылайык, кредиттик бюрого маалыматтарды сунуштоо системасынын үзгүлтүксүз ишин камсыз кылуу.  

Банк, техникалык каталардан улам, берилген маалыматты корректировкалоону кошо алганда, кредиттик бюролорго бардык карыз алуучулар боюнча берилүүчү кредиттик маалыматтын бурмаланышы, маалыматтын толук жана өз убагында берилиши үчүн Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларына ылайык жоопкерчилик тартат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 28-сентябрындагы № 40/6, 2022-жылдын 21-декабрындагы № 2022-П-12/81-8-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2023-жылдын 30-августундагы № 2023-П-12/55-1-(НПА), 2025-жылдын 23-октябрындагы N 2025-П-12/55-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

31. Банк ушул жобонун 30-пунктунда көрсөтүлгөн факторлорду аныктоо максатында, потенциалдуу карыз алуучуга түшүндүрмө берүүгө тийиш. Карыз алуучуга, гарантка/кепилдик берүүчүгө, күрөө берүүчүгө кол койдуруу менен тиешелүү келишимдер боюнча өз милдеттенмелерин аткарбоо же талаптагыдай аткарбоо кесепеттери түшүндүрүлүүсү зарыл (бул тууралуу тиешелүү келишимге кол коюшат). Кредитти бекитүү учурунда, ушул жобонун 30-пунктунда белгиленген талаптардын сакталышы үчүн жоопкерчилик кредит берүү чечимин кабыл алган ыйгарым укуктуу адамдарга жүктөлөт. 

Мындан тышкары, банк ар бир мындай маалыматты Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык үчүнчү жактарга берген учурда, карыз алуучу ошол банктан алган кредиттер жөнүндө маалыматты жана ошол кредиттерге байланыштуу бардык маалыматты үчүнчү жактарга өткөрүп берүүгө карыз алуучудан жазуу жүзүндө же электрондук макулдук (электрондук кол тамга коюу аркылуу) алууга тийиш. Мында, карыз алуучудан кредиттик маалыматты кредиттик бюрого өткөрүп берүүгө макулдук алуу Кыргыз Республикасынын мыйзам талаптарына ылайык келүүгө тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2022-жылдын 21-декабрындагы № 2022-П-12/81-8-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

32. Кредит алууга билдирмеге талдап-иликтөө жүргүзүүдө банк анда карыз алуучуга кредит сунуштоо максатка ылайыктуу экендиги чагылдырылган корутунду түзүүгө тийиш, ал Кредиттик комитеттин/ыйгарым укуктуу кызмат адамынын кароосуна кардардын кредит алууга өтүнүчү жана банктын ушул Жобонун жана башка ички документтердин талаптарына ылайык талабы боюнча сунушталган башка зарыл документтер менен бирге сунушталат.  

Кредит берүүдөн баш тартууда корутундуда баш тартуу себептери көрсөтүлүүгө, ошондой эле банкта белгиленген тартипке ылайык карыз алуучуга кабыл алынган чечим тууралуу билдирилүүгө тийиш.  

Карыз алуучуга кредит берүүнүн максатка ылайыктуулугу/максатка ылайыксыздыгы жөнүндө рейтингдин маанисин камтыган банктын ички кредиттик рейтинги менен берилген жыйынтык тиешелүү корутунду катары каралышы мүмкүн. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

33. Эгерде, билдирмеде көрсөтүлгөн сумма биринчи деңгээл курамындагы кызматкерлер тарабынан бериле турган суммадан ашпаса жана оң чечим кабыл алынса кредитти берүүнү тариздөө процесси башталат. 

34. Эгерде, билдирмеде көрсөтүлгөн сумма биринчи деңгээл курамындагы кызматкерлер тарабынан бериле турган суммадан ашса, анда биринчи деңгээлдеги кызматкердин корутундусу мындай суммадагы кредиттерди берүү жөнүндө маселени кароого ыйгарым укуктуу тиешелүү деңгээлдин кароосуна берилет. Бул сунуш-көрсөтмөнүн негизинде, аталган ыйгарым укуктуу деңгээлдеги кызматкерлер бул кредитти берүү жөнүндө маселени толук чечүүлөрү тийиш. Зарылчылыкка жараша, корутунду иштеп чыгууга жөнөтүлүшү же карыз алуучу жөнүндө кошумча маалыматтар талап кылынышы же карыз алуучунун өзү менен кошумча баарлашууларды өткөрүүнү кошо алганда, карыз алуучуну жекече иликтөө жүргүзүлүшү мүмкүн. 

Бардык документтер толук изилденип чыккандан кийин, кредитти берүү жөнүндө чечим кабыл алынат. 

Кредиттик келишимге кол коюуга чейин банк иштеп жаткан кредиттик бюролордон кардардын кредиттик келишимдерди түзүүгө өзүнө-өзү тыюу салуусу бар/жок экендиги же мындай тыюу салуу алынып салынгандыгы жөнүндө маалыматты талап кылууга милдеттүү.  

Кардар тарабынан кредиттик келишимди түзүүгө колдонуудагы өзүнө-өзү тыюу салуу белгиленген болсо банк кредиттик келишимди түзүүдөн баш тартууга тийиш. Кредиттик келишимди түзүүгө өзүнө-өзү тыюу салуу бар экендиги жөнүндө суроо-талап кредиттик бюрого кардардын макулдугусуз жөнөтүлүшү мүмкүн.  

Банк тарабынан бул талаптарды бузуу менен түзүлгөн кредиттик келишим жараксыз болуп саналат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2025-жылдын 23-октябрындагы N 2025-П-12/55-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

34-1. Банк керектөөчүгө улуттук валютада кредит бере алат, эгерде ушул Жобонун 25-3-пунктунун талаптарына ылайык эсептелген карыздык жүгүнүн көрсөткүчү төмөнкү маанилерден ашпаса: 

- эгерде карыз алуучунун орточо айлык кирешеси 1000 эсептик көрсөткүчтөн аз болсо, 50 пайыздан ашпаган;  

- эгерде карыз алуучунун орточо айлык кирешеси 1000ден 2000ге чейинки эсептик көрсөткүчтү түзсө, 60 пайыздан ашпаган;  

- эгерде карыз алуучунун орточо айлык кирешеси 2000 эсептик көрсөткүчтөн ашык болсо, 70 пайыздан ашпаган. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакциясына ылайык) 

34-2. Банк кыймылсыз мүлк менен камсыздалган турак жайды сатып алууга, курууга же бүткөрүүгө кредитти чет өлкөлүк валютада жеке адамга берүүгө укугу жок, жеке ишкердик менен алектенген, күбөлүк же патенттин негизинде иштеген же салык кызматынын сооданын өзгөчө режиминде салык төлөө жөнүндө чечими бар адамдардан тышкары. Банк чет өлкөлүк валютада керектөөчү кредитин берүүгө укугу жок, эмгек акы долбоорлорунун алкагындагы төлөм карталары боюнча овердрафттарды жана депозиттин күрөөсү астында чет өлкөлүк валютадагы төлөм карталарына кредиттик лимиттерди кошпогондо.  

Кызмат көрсөтүүлөрдүн толук наркын бурмалаган же кредиттик келишимдин валютасынан башка валютага байланган кредит боюнча төлөмдөрдү индексациялоону караган кредиттик продуктыларды, эсептөө ыкмаларын же шарттарды колдонууга жол берилбейт. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2021-жылдын 15-сентябрындагы № 2021-П-12/51-1-(НПА), 2024-жылдын 31-октябрындагы № 2024-П-12/58-2-(НПА), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

34-3. Улуттук банк Башкармасынын 2015-жылдын 15-апрелиндеги № 22/3 токтому менен бекитилген "Кыргыз Республикасында обочо туруп/аралыктан тейлөө боюнча минималдуу талаптар жөнүндө" жободо жана Улуттук банктын башка ченемдик укуктук актыларында белгиленген талаптар сакталган шартта, банк саясатына жана жол-жоболоруна ылайык обочо туруп/аралыктан тейлөө каналы аркылуу кредиттерди сунуштоого укуктуу.  

Обочо туруп/аралыктан тейлөө каналы аркылуу берилүүчү кредиттин суммасы жөнөкөй электрондук кол тамга коюлган келишим боюнча 200000 сомдон (чет өлкө валютасындагы эквивалентте) жана күчөтүлгөн электрондук кол тамга коюлган келишим боюнча 300000 сомдон (чет өлкө валютасындагы эквивалентинде) ашпоого тийиш.  

Анда акча каражаттарын карыз алуучуга түздөн-түз берүү жокко чыгарылып (товарларды же кызмат көрсөтүүлөрдү ж.б. бөлүп төлөө шартында сатып алуу), акча каражаттары карыз алуучуга эмес, сатуучуга/сунуштоочуга жөнөтүлө турган шарттар каралган, күчөтүлгөн электрондук кол тамга коюлган келишим боюнча обочо туруп/аралыктан тейлөө каналы аркылуу берилүүчү кредиттин суммасы 500000 сомдон (чет өлкө валютасындагы эквивалент) ашпоого тийиш. Мында, банк мыйзамда белгиленген тартипте юридикалык жак же жеке ишкер болуп саналган сатуучу/сунуштоочу менен өнөктөштүк жөнүндө келишимдик мамилелерге ээ болууга тийиш.  

Кредиттик келишимге электрондук кол тамга коюу менен обочо туруп/аралыктан тейлөө каналы аркылуу берилүүчү кредиттер үчүн төмөнкү минималдуу токтотуп туруу мезгили белгиленет, бул мезгил аралыгында банк карыз алуучуга акча каражаттарын которо албайт:  

- 50001 сомдон 100000 сомго чейинки кредиттер үчүн - 4 саат;  

- 100001 сомдон жогору кредиттер үчүн - 12 саат.  

Мында, банк 100001 сомдон жогору кредиттерди сунуштоодо жогоруда көрсөтүлгөн токтотуп туруу мезгили ичинде обочо туруп/аралыктан тейлөө каналы аркылуу берилүүчү кредитти тариздөөгө кардардын ырастоосун алуу максатында, кардардын тобокелдик профилин эске алуу менен банктын антифрод-системалары боюнча ички саясатына ылайык контролдук чалуу жол-жобосун кошумча жүргүзүүгө тийиш.  

Эгерде мындай кредиттер боюнча акча каражаттарын карыз алуучуга түздөн-түз берүү жокко чыгарылып (товарларды же кызмат көрсөтүүлөрдү ж.б. бөлүп төлөө шартында сатып алуу), акча каражаттары түздөн-түз сатуучуга/сунуштоочуга которулса, обочо туруп/аралыктан тейлөө каналдары аркылуу берилүүчү кредиттерге карата токтотуп туруу мезгили колдонулбайт. Мында, банк мыйзамда белгиленген тартипте юридикалык жак же жеке ишкер болуп саналган сатуучу/сунуштоочу менен өнөктөштүк жөнүндө келишимдик мамилелерге ээ болууга тийиш.  

Аралыктан идентификацияланган кардарлар үчүн кредиттердин суммасы Улуттук банк Башкармасынын 2020-жылдын 13-майындагы № 2020-П-12/27-1-(НПА) токтому менен бекитилген Кардарларды аралыктан идентификациялоо жана верификациялоо тартибинде белгиленген. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2025-жылдын 12-мартындагы № 2025-П-12/10-2-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

35. (КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2 токтомуна ылайык алынып салынды) 

36. Эгерде, карыз алуучуга кредит берүү жөнүндө маселе оң жагына чечилген болсо, анда андан алынган документтер боюнча карыз алуучунун кредиттик таржымалы түзүлөт, андан ары ага ушул кредитке тиешелүү бардык документтер сыяктуу эле, келечекте ага ушундай кредит бериле турган болсо, ошол кредиттерге тиешелүү бардык документтер көктөлүүгө тийиш (карыз алуучунун кредиттик таржымалына карата минималдуу талаптар 1-тиркемеде келтирилген). Буга кошумча банк кредиттик таржымалды электрондук түрдө жүргүзүшү мүмкүн.  

Обочо туруп/аралыктан тейлөө каналдары аркылуу берилген кредиттер боюнча карыз алуучунун кредиттик таржымалы кагаз жүзүндөгү документтердин сактоо мөөнөтүнөн кем эмес мөөнөттө маалымат базасында электрондук түрдө (электрондук маалымат каражаттарында) жүргүзүлүшү зарыл.  

Банкта кредиттик таржымалды, анын ичинде электрондук форматтагы кредиттик таржымалды түзүү, жүргүзүү, сактоо жана алардан пайдалануу жол-жоболору болууга тийиш, мында электрондук документтердин маалымат базаларынан пайдалануу мүмкүнчүлүгү Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык камсыз кылынууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2024-жылдын 27-ноябрындагы № 2024-П-12/63-1-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

37. Карыз алуучунун кредиттик досьесинде карызгер менен жүргүзүлгөн бардык жолугушуулардын, баарлашуулардын жана телефон аркылуу сүйлөшүүлөрдүн, күрөөнүн бар экендигин, абалын текшерүү боюнча корутундулар эсепке алынып, сүйлөшүүлөрдүн мазмуну жана жыйынтыктары, ошондой эле ушул кредитке байланыштуу болгон бардык кат алышуулар көрсөтүлүүгө тийиш. 

4.2. Кредиттик келишимдин корутундусу 

38. Кардарга кредит берүү чечими кабыл алынгандан жана ал менен бардык шарттар талкуулангандан кийин карыз алуучу менен Кыргыз Республикасынын мыйзам талаптарына ылайык кредиттик келишим түзүү зарыл. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

39. Банк менен кардар ортосунда түзүлүүчү кредиттик келишим жана ага кошо тиркелүүчү банк кардарынын чыгашалар (төлөмдөр) тизмеги, ошондой эле банк менен кардар ортосунда макулдашуу боюнча түзүлүүчү башка макулдашуулар мамлекеттик тилде жана зарыл учурда расмий тилде (зарылдыгына жараша, келишимдин тексти башка тилге которулушу мүмкүн) түзүлөт. Бул макулдук кардардын кредиттик таржымалына көктөлөт/сакталат. Кредиттик келишимдин тексти карыз алуучу кабыл алууга түшүнүктүү жана жеткиликтүү болууга тийиш. Кредиттик келишимдин шарттарынан келип чыккан кардардын укуктары жана милдеттери өзүнчө бөлүктө чагылдырылууга тийиш. Кредиттик келишимде жана ага карата бардык тиркемелерде колдонулуучу шрифт бүтүндөй текст боюнча бирдей болууга тийиш. Шрифттин өлчөмү кеминде 12 менен берилүүгө тийиш (көрүүсү начар кардар үчүн 16 шрифтен кем эмес).  

Мында обочо туруп/аралыктан тейлөө каналы аркылуу Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларында белгиленген суммада берилүүчү кредиттер боюнча келишимдерге кол тамга келишим түзгөн тарапка таандык экендигин тастыктоого мүмкүндүк берген электрондук кол тамга коюу аркылуу кол коюлушу мүмкүн.  

Көрүүсү же угуусу бузулган кардарды тейлөөдө банк кардардын каалоосу боюнча кредиттик келишимдин жана кардар кол коюучу башка документтердин текстинин үн коштоосун/сурдокотормосун камсыз кылуусу зарыл.  

Бар болгон бузулуулардан улам өз алдынча кол коё албаган кардар, Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын талаптарын эске алуу менен кредиттик келишимде жана башка документтерде факсимилдик кол тамганы колдоно алат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 8-декабрындагы № 2023-П-12/76-1-(БС) токтомунун редакциясына ылайык) 

40. Кредиттик келишимди түзүүдө келечекте аны кайтарууда проблемалардын келип чыгышына жол бербөө үчүн кредит берүү жана аны төлөө боюнча бардык шарттар сүйлөшүлүүгө тийиш, мында эгерде ал карыз алуучунун укугунун чектелишине, милдеттеринин көбөйүшүнө жана/же кардарды адаштырууга алып келсе, банк кредиттик келишимдин баштапкы шарттарын бир тараптуу негизде өзгөртүүгө укугу жок. Карыз алуучу менен кредитти жана ал боюнча пайыздарды төлөө графигин түзүү учурунда, кредиттин максатына жана карыз алуучунун иш багытына, карыз алуучу сунуштаган жана ал банк тарабынан текшерилген бизнес-планга, ошондой эле акча каражаттары сарпталуучу багыттарга көңүл буруу максатка ылайыктуу. Карызды төлөө графигинде кеминде кредиттин суммасы, кредит боюнча пайыздык чен, берилген күнү, негизги сумманы жана ал боюнча чегерилген пайыздарды төлөө суммасын көрсөтүү менен план боюнча төлөө күндөрү, ошондой эле кредит боюнча карыз калдыгы камтылууга тийиш.  

Мында Кыргыз Республикасынын салык мыйзамдарында белгиленген, кредиттер боюнча пайыздык ченде камтылган салыктар карызды төлөө графигинде өзүнчө көрсөтүлүүгө тийиш.  

Карызды төлөө графиги кредиттик келишимдин ажырагыс бөлүгү болуп саналат. Ал түзүлүүгө тийиш эмес болгон кредиттик продукттар боюнча (эмгек акы долбоорунун алкагында төлөм карттары боюнча овердрафттар, пенсионерлерге берилген төлөм карттары боюнча овердрафттар, кредиттик линиялар ж.б.) карызды төлөө графиги талап кылынбайт. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

41. Кредиттик келишимде кеминде төмөнкүлөр көрсөтүлөт:  

- тараптардын аталышы, анын ичинде керектөөчү кредитти берүүдө жеке адамдар үчүн инсандыгын тастыктаган документтердин реквизиттерин көрсөтүү менен; 

- тараптардын жашаган/жайгашкан жери (юридикалык дареги); 

- келишимди колдонуу мезгил аралыгы;  

- кредиттин негизги шарттары - суммасы, ордун жабуу мөөнөтү, камсыздоо, жылдык эсептөөдө пайыздык чен, үстөк баа, кредиттин толук наркы, жылдык пайыздык ставка, кредит берүү формасы: накталай (касса аркылуу) жана/же накталай эмес түрдө (анын ичинде банктык төлөм карталарын пайдалануу менен кардардын эсебине которуу ж.б.);  

- кредиттин максаттуу багыты;  

- тараптардын укуктары жана милдеттери;  

- кардардын Кыргыз Республикасынын мыйзамдарынын талаптарына ылайык кандайдыр бир комиссиялык төлөмдөрдү, айыптык санкцияларды жана башка төлөмдөрдү албастан, кредитти (лизингди) каалаган убакта толугу менен же бөлүп төлөө аркылуу мөөнөтүнөн мурда төлөөгө укугу. Кошо жоопкерчиликтүү топтун катышуучусунун бири кредитти мөөнөтүнөн мурда төлөгөн шартта, банк кошо жоопкерчиликтүү топтун мүчөлөрүнүн кат жүзүндө макулдугун сурашы мүмкүн; 

- кардар жөнүндө маалыматты кредиттик бюролорго берүү шарттары, ошондой эле Кыргыз Республикасынын банк мыйзамдарына жана персоналдык маалыматтар боюнча мыйзамдарга ылайык кардар жөнүндө маалыматтарды пайдалануунун башка учурлары; 

- тараптардын кайсыл биринин өз милдеттенмелерин бузгандыгы үчүн санкциялар, кредиттик келишимди токтотуу учурлары.  

- тараптардын жоопкерчилиги; 

- келишимди өзгөртүү жана токтотуу тартиби;  

- Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган башка шарттар. 

Кошо жоопкерчиликтүү топтун катышуучуларынын бири өзүнө тиешелүү кредит бөлүгүн мөөнөтүнөн мурда төлөгөн учурда, ал ошол кошо жоопкерчиликтүү топтун курамында алынган кредит толугу менен төлөнгөнгө чейин кепилдик келишими боюнча биргелешип жоопкерчилик тартуу шарты сакталып турат. Кошо жоопкерчиликтүү топтун катышуучулары жана банк макулдук берген учурда, ошондой эле кошо жоопкерчиликтүү топтун курамынын минималдуу саны боюнча шарттар сакталган учурда, кредит боюнча өзүнө тиешелүү бөлүгүн төлөгөн катышуучу биргелешип жоопкерчилик тартуудан бошотулушу мүмкүн. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2021-жылдын 15-сентябрындагы № 2021-П-12/51-1-(НПА), 2022-жылдын 21-декабрындагы № 2022-П-12/81-8-(НПА), 2023-жылдын 30-августундагы № 2023-П-12/55-1-(НПА), 2023-жылдын 8-декабрындагы № 2023-П-12/76-1-(БС), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

42. Банк тарабынан сунушталып жаткан кызмат көрсөтүүлөр үчүн алынуучу комиссиялык жана башка төлөмдөр төмөнкү талаптарга жооп берүүгө тийиш: 

- кардар үчүн өзүнчө пайда алып келүүгө же болбосо ал үчүн керектөө баалуулугун түзүүгө; 

- кредит берүү негизги кызмат көрсөтүүлөр боюнча өз алдынча жана көз карандысыз болууга; 

- мыйзам талаптарына ылайык акысыз сунушталуучу кызматтарга кирбөөгө. 

Банкка бир же ошол эле операцияны ишке ашыруу үчүн пайыз жана комиссиялык төлөм алуусуна жол берилбейт. 

Банк кардардан кошумча төлөмдөрдү (айыптык төлөм/туум) жана башка айыптык санкцияларды кардар кредиттик келишимде жана/же башка келишимдерде каралган өз милдеттенмелерин аткарбай койгон/талапка ылайык аткарбаган учурларда гана алышы мүмкүн. 

Банк кардарларынын чыгашалар (төлөмдөр) тизмеги жана айыптык санкциялар банк менен карыз алуучу ортосунда түзүлгөн кредиттик келишимдин ажырагыс бөлүгү болуп саналат, ал 6-тиркемеге ылайык таблица түрүндө түзүлөт. 

Кредиттик келишимге банк мыйзамдарында каралбаган комиссиялык жана башка төлөмдөрдү, анын ичинде 6-тиркемеде белгиленгендерден тышкары айыптык санкцияларды, ошондой эле карыз алуучу менен макулдашылганына карабастан, акы төлөнүүчү башка кошумча кызматтарды киргизүүгө тыюу салынат. 

Банк кардарды тизмек менен тааныштырууга тийиш, зарыл учурларда кардарга кредитти, комиссиялык жана башка төлөмдөрдү, туумду, айыптык төлөмдү эсептөө тартиби, анын ичинде банктык төлөм карттарын пайдалануу менен кредит алуу/ордун жабуу тартиби жөнүндө, ошондой эле эгерде кредит чет өлкө валютасында алынса, ал эми киреше (же анын бөлүгү) улуттук валютада алына турган болсо, чет өлкө валютасынын алмашуу курсу өскөн шартта келип чыгышы ыктымал болгон тобокелдиктер, андан улам төлөөгө жөндөмсүздүк тууралуу түшүндүрмө берүүгө, ошондой эле кардардан кол тамгасы менен тастыкталган макулдугун алууга тийиш. 

Кредиттин негизги суммасы боюнча пайыздарды төлөө/ордун жабуу мөөнөтү кечиктирилсе жана/же кредиттин негизги суммасы боюнча пайыздарды төлөө/ордун жабуу мөөнөтү кечиктирилсе кошумча төлөм (айыптык төлөм, туум) мөөнөтү кечиктирилген суммага жана айкын мөөнөтүнө жараша эсептелет. 

Банк, кредиттик келишимге жана банктын ички жол-жоболоруна ылайык, банк кардарынын кредитти сунуштоого, пайдаланууга жана кайтарууга байланыштуу бардык чыгашаларын көрсөтүүгө тийиш. Банк кардарга маалым болушу үчүн чыгашалар келечекте өзгөрүшү мүмкүндүгүн эскертүү менен келишим түзүлгөн күнгө карата үчүнчү жактардын колдонуудагы тарифтерин көрсөтүү менен алардын кызмат көрсөтүүлөрү үчүн чыгашалар наркын (камсыздандыруу, нотариус кызматтары, ж.б. үчүн төлөөлөр) чагылдырат. 

Мындан тышкары, кредиттик келишимде төмөнкүлөр камтылууга тийиш: 

- карыз алуучу-жеке адамдын, анын ичинде юридикалык жак түзүүсүз жеке ишкердин кредити боюнча күрөө предметинен өндүрүү жол-жобосу башталгандыгы жөнүндө билдирүү жөнөткөндөн күндөн тартып, 15 күн аяктаганга чейин кошумча төлөм (айыптык төлөм, туум) чегерүүнү токтотуу боюнча банктын милдети, мында кредиттин бүтүндөй мезгили үчүн чегерилген кошумча төлөмдүн (айыптык төлөм, туум) өлчөмү берилген кредиттин суммасынын 10 пайызынан ашпоого тийиш; 

- кардар-жеке адамдын, анын ичинде жеке ишкердин башка финансы-кредит уюмдарындагы кредиттери, анын ичинде жолдошунун/жубайынын, ата-энесинин жана балдарынын кредиттери, ошондой эле ал кредиттер боюнча милдеттенмелердин аткарылышы жөнүндө маалыматты жарым жылда кеминде 1 жолу сунуштоо милдети; 

- аны башка финансы-кредит уюмуна сунуштоо үчүн карыз алуучунун талабы боюнча үч жумуш күнү ичинде карыз алуучу кредит алгандыгы жана ал кредит боюнча милдеттенмелерин так аткаргандыгы тууралуу маалыматты, ошондой эле карыз алуучунун эсеби жөнүндө так жана анык маалыматты сунуштоо милдети (эсебинин, чегинин, балансынын көчүрмөсү, кредит боюнча төлөмдөрдүн тастыктамасы жана башка зарыл маалыматты); 

- эгерде күрөө предмети коом үчүн маанилүү тарыхый, көркөм же башка маданий баалуулукка ээ болсо же ал жеке адамга менчик укугунда таандык болгон бирден бир турак жай болуп саналса, күрөө предметинен өндүрүүнү сот аркылуу гана жүргүзүү. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2020-жылдын 26-февралындагы № 2020-П-12/8-8-(НПА), 2022-жылдын 21-декабрындагы № 2022-П-12/81-8-(НПА), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

42-1. Керектөөчү кредит боюнча чегерүүлөрдүн (пайыздарды, (үстөк бааны), комиссияны, айып пулду, туумду кошо алганда), анын ичинде реструктуризациялоо учурунда да, керектөө максаттарына берилген кредиттин суммасынын 60 пайызынан ашпоого тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

43. (КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11 токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

44. Кредиттик келишимде карыз алуучу тарабынан мезгил-мезгили менен финансы отчетунун берилүүсүн кароо маанилүү, анын негизинде жана/же карыз алуучунун алган кредитин максаттуу багытта пайдалангандыгын тастыктаган башка финансылык документтер. 

Эскертүү: карыз алуучу кредитти максаттуу багытта пайдаланбагандыгы тастыкталган учурда банк, эгерде кредиттик келишимде башкасы каралбаса, карыз алуучудан кредит боюнча карыздын калган суммасын мөөнөтүнөн мурда кайтарууну талап кылууга укуктуу. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2013-жылдын 23-октябрындагы N 39/5, 2020-жылдын 26-февралындагы № 2020-П-12/8-8-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

45. Кредиттик келишимде өзгөчө жагдайлардын (форс-мажордук) келип чыгышынын шарттары каралууга тийиш. 

Форс-мажордук жагдайлар табигый кырсыктарды (суу ташкындары, жер титирөөлөр, өрт кырсыктары жана башка табигый жана техногендик кырсыктар), эпидемияларды, өзгөчө абалдын киргизилиши, массалык баш аламандыкты, талап-тоноочулукту, согуштук иш-аракеттерди ж.б. өзүнө камтуусу мүмкүн, бирок ал муну менен эле чектелип калбайт. 

46. Анда Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык алуучунун кредиттик картты жана овердрафтты алуу шарттары, аларды берүү тартиби жана мөөнөттөрү, алуу ыкмалары жана башка шарттар каралган аралаш келишимди же өзүнчө кошумча келишимди түзүүдөн башка учурларды кошпогондо, кардар бардык кагаз түрүндөгү тиркемелер менен кошо кредиттик келишимдин ар бир барагына же болбосо анын келишим тарабына таандыгын тастыктоого мүмкүндүк берген электрондук кол тамга аркылуу кол коюлган бирдиктүү электрондук документ формасына кол тамга коюуга тийиш. 

Банк кардардын кредиттик келишим шарттары менен таанышып чыккандыгын, келишим шарттары ага түшүнүктүү жана аларды аткарууга кардар макул экендигин билдирип кредиттик келишимге кол койгондугун же болбосо анын бирдиктүү электрондук документ түрүндөгү формасына электрондук кол тамга коюп тастыктагандыгын далилдеген тил катты алууга тийиш. Тил кат (алынган болсо) кардардын кредиттик таржымалына кошо көктөлөт. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2012-жылдын 27-декабрындагы N 51/3, 2019-жылдын 19-июнундагы № 2019-П-12/32-3-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

47. Түзүлүп жаткан келишим нускасы аны бекиткен тараптардын санынан кем болбоого тийиш. Келишим түзүп жаткан ар бир тарап бардыгы кол койгон кредиттик келишимдин түп нускасын, же Кыргыз Республикасынын электрондук кол тамга жөнүндө мыйзамына ылайык кол коюлган электрондук документти алууга тийиш. Кредиттик келишим Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына жана Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларына каршы келбөөгө тийиш. Банк кардардан келишимдин түп нускасын же электрондук кол тамга коюлган электрондук документти алгандыгы тууралуу тил катты алууга тийиш. Кардардын акча каражатын алгандыгы фактысы тиешелүү документ менен тастыкталышы зарыл. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2019-жылдын 19-июнундагы № 2019-П-12/32-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

47-1. Эгерде кредиттик линия келишиминде, ага ылайык кредиттик линиянын биринчи бөлүгү алынгандан кийин карыз алуучунун кредиттик линиянын калган бөлүгүн алуу укугун же банктын анын калган бөлүгүн берүү милдеттенмесин жокко чыгарган норма каралса жана мында банк кредиттик линия боюнча баланстан тышкаркы милдеттенмелерге потенциалдуу жоготуулардын жана чыгым тартуулардын ордун жабууга кам түзбөсө, анда банк кредиттик линиянын экинчи бөлүгүн берген учурдан тартып анын ар бир кезектеги бөлүгүн берген учурда, зарыл документтердин толук топтомун жыйноого тийиш (ушул Жобонун биринчи тиркемесинин 3, 4, 10, 13, 16-пункттары жана кредиттик линиянын буга чейинки бөлүгүнүн максаттуу пайдаланылышы жөнүндө отчетту), мында карыз алуучу тарабынан акыркы алты ай ичинде сунуштаган документтер пайдаланылышы мүмкүн. Мында кредиттик линиянын кезектеги бөлүгүн берүү маселеси банктын кредиттик саясатына ылайык ыйгарым укуктуу орган/жактар тарабынан чечилүүгө тийиш. Ошону менен бирге эле, кредиттик келишимге кредиттик линияны сунуштоонун бардык шарттары менен таанышып чыккандыгын, келишим шарттары ага түшүнүктүү экендигин жана кардардын макулдугун тастыктаган анын кол тамгасы коюлууга тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

4.3. Кредиттин кайтарылышын камсыз кылуу 

48. Банктык кредиттер камсыздалган же камсыздалбаган болушу мүмкүн. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2013-жылдын 23-октябрындагы N 39/5 токтомунун редакциясына ылайык) 

49. Кредитти төлөөнүн булактары биринчи жана экинчи болуп айырмаланат: 

- кредиттерди төлөө үчүн зарыл болгон, ыңгайлуу жагдайлар өкүм сүрүп турган учурда өндүрүш, кызматтарды сунуштоо, иштерди аткаруу процессинде генерирленүүчү акча каражаттары биринчи булак деп аталат: юридикалык жак үчүн бул - нак жана нак эмес түрдөгү киреше, ал эми жеке адамдар үчүн бул - эмгек акылары же башка келип түшүүлөр; 

- коюлган мүлктү сатып өткөрүүдөн алынган, кепилдик берүүчү же гарант тарабынан каражаттардын чегерилиши экинчи булак болуп саналат. 

50. Кредит берүүдө эң башкысы, кошумча каражат алуу булагына эмес, негизги каражат алуу булагына көңүл буруу зарыл. Ошондуктан, кредит алууга сунушталган билдирмени кароо процессинде кардардын каражат алуу булагына, анын ичинде валюта тобокелдиги менен шартталган кредиттик тобокелдикке талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүүгө (эгерде кредит чет өлкө валютасында сунушталган болсо), кардар ишкердик жүргүзгөн тармакка жана анын ишкердигине, анын сунуштоочулар жана сатып алуучулар менен өз ара иш алып баруусуна көңүл буруу зарыл. Чек ара аркылуу жүзөгө ашырылуучу ишкердик Улуттук банктын ченемдик укуктук актылары менен жөнгө салынат. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

51. Эгерде төлөп берүү боюнча проблема келип чыккан шартта, экинчи булактар, кредитти кайтаруунун кошумча гарантияларын камсыз кылуу үчүн зарыл. Мындай камсыздоого төмөнкүлөр кирет: мүлктү күрөөгө коюу, талаптардын жана укуктардын ыйгарып берилиши, гарантиялар жана кепилдиктер, адамдар тобунун кат жүзүндөгү келишимдин негизинде чогуу жоопкерчилиги жана Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында жана келишимде каралган башка ыкмалар. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2012-жылдын 25-апрелиндеги N 18/8 токтомунун редакциясына ылайык) 

51-1. Керектөөчү кредитти берүүдө камсыздоо кредит берүүнүн милдеттүү шарты болуп саналбайт.  

Карыз алуучунун өмүрүн жана ден соолугун же карыз алуучунун башка жеке тобокелдиктерин камсыздандыруу керектөөчү кредиттик келишими боюнча милдеттенмелердин аткарылышын камсыздоо деп таанылбайт. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

52. (КР Улуттук банк Башкармасынын 2012-жылдын 12-октябрындагы N 40/3 токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

53. Кредитти төлөөнүн экинчи булагы катары күрөө мүлкү, тараптардын колу коюлган жана кардар күрөөгө коюлган мүлктүн наркынан талаптарын канааттандырууга артыкчылык укугун алуу жагындагы өз милдеттенмелерин аткарбай койгон шартта, кредитордун укугун тастыктаган күрөө жөнүндө келишим менен таризделет. 

Банк, кардардан ага менчик укугу боюнча тиешелүү болгон жана анын үй-бүлө мүчөлөрү жашап жаткан жана ошол жерде катталган, бирден-бир турак-жайы болуп саналган (кардардын кат жүзүндө берилген маалыматына ылайык, мисалы, кредиттик билдирмесинде) кыймылсыз мүлкүн - квартирасын же үйүн күрөө катары кабыл алган шартта, кардардын эмгекке жарамдуу курактагы үй-бүлө мүчөлөрүнүн иштеген жерине жана тапкан кирешелерине, жогорудагыдай учурларда кредит берүүгө байланыштуу келип чыккан тобокелдиктерге өзгөчө көңүл бурууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2 токтомунун редакциясына ылайык) 

54. Күрөө жөнүндө келишим мамлекеттик тилде жана зарыл болгон учурда расмий тилде түзүлөт. Мында күрөө келишиминин тексти карыз алуучу/күрөө коюучу кабыл алууга түшүнүктүү жана жеткиликтүү болууга тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2023-жылдын 8-декабрындагы № 2023-П-12/76-1-(БС) токтомунун редакциясына ылайык) 

55. Күрөө жөнүндө келишимде эң аз дегенде төмөндөгүлөр көрсөтүлөт:  

- күрөө предмети жана анын күрөөлүк наркы (күрөө коэффициентин эске алуу жана көрсөтүү менен);  

- күрөө менен камсыздалган милдеттенмелердин өлчөмү жана аткаруу мөөнөтү;  

- күрөөгө коюлган мүлк тараптардын кимисинде экендигин көрсөтүү;  

- карыз алуучу тарабынан кредит кайтарылбай калган учурда күрөөнү банктын менчигине өткөрүүнүн шарттары жана тартиби;  

- башка талаптар, ошондой эле Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык, күрөөгө карата тараптардын милдеттери.  

Күрөө токтотулгандан кийин күрөө кармоочу күрөөнү токтотуу жөнүндө билдирме түзүүгө, эгерде күрөө предмети каттоодон өткөрүлүүгө тийиш болсо, ошол билдирмени мамлекеттик күрөөнү каттоо органында/органдарында каттоодон өткөрүүгө милдеттүү. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

56. Күрөө жөнүндө келишимге наркын көрсөтүү менен күрөөгө коюлуучу мүлктүн толук описи, ошондой эле сертификаттар, күбөлүктөр жана башка зарыл болгон техникалык документациялар тиркелет. Күрөө жөнүндө келишим Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык таризделүүгө тийиш, ал эми күрөөнү нотариалдык күбөлөндүрүүгө таандык болгон келишим боюнча милдеттенме камсыздаган болсо, ал нотариалдык жактан күбөлөндүрүлүүгө тийиш. Документтердин түп нускаларынын саны келишимди бекиткен тараптардын санынан аз болбоого тийиш. 

57. Эгерде, кредит мамлекеттик кыска мөөнөттүү казына векселдеринин (мындан ары МКВ) же карыз алуучунун ушул банкта турган депозиттеринин күрөөсү астында бериле турган болсо, аларды төлөөнүн мөөнөтү кредиттин мөөнөтү бүтмөйүнчө келип жетпей тургандыгын текшерүү керек. Банкка кайтарылышын толук гарантиялоо үчүн кредиттердин жана алар боюнча пайыздардын суммасына барабар суммадагы МКВларды жана депозиттерди күрөөгө алуу, ошондой эле эгерде, кардарлар тарабынан милдеттенмелеринин аткарылбай калуусу шартында, күрөө жөнүндө келишимде банк аларды төлөттүрүп алууга акцептсиз тартипте кайрылууга укуктуу болорун макулдашуу максатка ылайыктуу. 

58. Эгерде, кредиттин бөлүгүн ошол кредит боюнча күрөөлүк камсыздоо болуп саналган депозит түрүндө банкка бир жолу жайгаштыруу кредит берүүнүн шарты болуп саналса, жана мында пайыздык төлөмдөр (негизги сумма жана пайыздар боюнча төлөмдөрдү кошо алганда) жайгаштырылган депозиттин суммасын эсептеп алып салуусуз кредиттин жалпы суммасынан эсептелинип жана банк тарабынан кармалып калса, анда мындай депозит боюнча пайыздык чен ошол кредит боюнча пайыздык чендин деңгээлинде болууга тийиш. 

Бул депозит банк тарабынан кредит боюнча төлөмдөрдү төлөө үчүн пайдаланылып, депозит күрөөсү (закладкасы) жөнүндө келишимде бекитилүүгө тийиш. Бул учурда кредит боюнча төлөмдөр мөөнөтү өткөрүлгөн катары саналбайт жана кредит боюнча төлөмдөр карыз алуучу тарабынан 30 күндөн ашпаган мөөнөттө төлөнбөгөн шартта, банк карыз алуучуга карата айыптык санкцияларды колдонууга укугу жок. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2 токтомунун редакциясына ылайык) 

59. Күрөөнү пайдалануу аны администрлөөнүн белгилүү системасынын бар экендигин билдирет: күрөөнүн абалына иликтөө жүргүзүлүүгө, аны баалоо жүзөгө ашырылууга, күрөөнү күтүүнүн шарттарына контролдук жана ага мониторинг жүргүзүүнүн планы түзүлүүгө, ошондой эле тиешелүү документациялар болууга тийиш (Күрөөлүк документацияларга карата минималдуу талаптар 1-тиркемеде келтирилген). 

Карыз алуучунун күрөөнүн сатып өткөрүлгөн баасына канааттанбай, нааразы болуу ыктымалдуулугуна жол бербөө максатында, банкка, - Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык билдирүүдө көрсөтүлгөн милдеттенмелер ыктыярдуу түрдө аткарылган мөөнөт аяктагандан кийин бир же андан ашык ай ичинде, кардарга күрөө предметин (кыймылсыз мүлктү) сатып алуучуну өз алдынча издеп табуу мүмкүнчүлүгүн берүү сунуш кылынган. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2 токтомунун редакциясына ылайык) 

59-1. Банк кредиттөө кызмат көрсөтүүсүн сунуштоодо кредиттик келишимдин ажырагыс бөлүгү болуп саналган күрөө келишимине ылайык, карыз алуучуга жана/же күрөө коюучуга ачык тоорук өткөрүлгөнгө чейинки кайсы болбосун убакытта күрөөлүк мүлктү сатып ала алган/алышы мүмкүн болгон артыкчылыктуу укукту сунуштоого тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4 токтомунун редакциясына ылайык) 

60. Эгерде, кредитти гарантиялар жана кепилдиктер камсыздандырган болсо, анда, карыз алуучу төлөй албай калган шартта ал үчүн мүлктүк жоопкерчиликти, эрежеге ылайык, үчүнчү тарап тартат. Гарантия же кепилдик менен камсыздалган кредитти берүүдө банк зарылчылыкка жараша карызды төлөөгө анын жөндөмдүүлүгүнө баа берүү үчүн гаранттын же кепилдик берген адамдын финансылык абалы жөнүндө толук маалыматты алууга тийиш. Ошондой эле, өз колтамгаларын коюшкан адамдардын колтамгаларынын аныктыгын жана укуктуулугун кылдат текшерүү зарыл. 

61. Бланктык кредиттерди берүү кеңири тараган тажрыйба болбоого тийиш. Бланктык кредиттер боюнча тобокелдиктин максималдуу өлчөмү банктын таза суммардык капиталынын өлчөмүнүн 50% ашпоого тийиш (мөөнөттүү депозиттерди тартуу менен иш алып барган микрофинансылык компаниялар үчүн - өздүк капиталдын 50%нан ашпоого тийиш). Бланктык кредиттерди берүүдө банкта карыз алуучунун сапаттуу финансылык отчётун пайдалануу мүмкүнчүлүгү жана бланктык кредит берилгенге чейинки узак (кеминде эки жыл, узактыгы кеминде 12 ай болууга тийиш болгон 300000 сомдон ашпаган кредиттерди кошпогондо) убакыт ичинде карыз алуучу менен иштөө боюнча кредиттик таржымал болууга тийиш.  

Эскертүү: бланктык кредиттер боюнча тобокелдиктин максималдуу өлчөмүнө Улуттук банк Башкармасынын 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА) токтому күчүнө кирген датага чейин берилген жана Улуттук банк Башкармасынын ушул токтомунда көрсөтүлгөн талаптарга ылайык келбеген, күрөө менен камсыздалбаган бардык кредиттер да камтылууга тийиш.  

Мында жеке адамдарга жана юридикалык жакты түзүүсүз иш алып барган жеке ишкерлерге берилген, алар боюнча карыздын жалпы калдыгы 500000 сомдон ашпаган кредиттер, төмөнкү шарттар сакталган учурда, бланктык кредиттерден тышкары болуп саналат:  

- керектөө кредиттери үчүн: кредиттин суммасы 300000 сомдон аз же ага барабар, мөөнөтү 36 айдан ашпаган, аннуитеттик төлөө графиги;  

- ишкердик ишке кредиттер үчүн: кредиттин суммасы 500000 сомдон аз же ага барабар, мөөнөтү 48 айдан ашпаган, аннуитеттик төлөө графиги.  

Жогоруда белгиленген өзгөчөлүк төмөнкү шарттардын бири сакталган шартта, кредиттерге колдонулат:  

- кредит боюнча пайыздык чен ай сайын Улуттук банктын расмий сайтында жарыялануучу керектөө кредиттери боюнча орточо алынган пайыздык чендин маанисинен ашпоого тийиш (бир мезгилдин акырына карата).  

- кредит билим берүү, саламаттыкты сактоо, турак жайды оңдоо, узак колдонулуучу (турмуш-тиричилик техникасы, эмерек, электроника) товарларды сатып алуу же жеке көмөкчү чарбаны өнүктүрүү чөйрөсүндөгү кызмат көрсөтүүлөргө төлөө максаттарына берилет, ал эми акча каражаттары банк тарабынан тиешелүү кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоочу же карыз алуучунун товарларды сатып алуу же кызматтарды алуу үчүн берилген документтеринин негизинде, товарларды сатуучу уюмдун/жеке ишкерлердин банктык эсебине накталай эмес түрдө которулат. Мында Банк төмөнкүлөргө милдеттүү: 1) келишимди верификациялоого, анын ичинде уюмдун/жеке ишкердин лицензиясынын/каттоосунун болушун жана келишим предметинин кредиттин көрсөтүлгөн максатына ылайык келишин текшерүү (эгерде келишим болсо); 2) уюмдан/жеке ишкерден акча каражаттарын алгандыгы жана иш жүзүндө кызмат көрсөтүүлөр сунушталгандыгы/товарлар жөнөтүлгөндүгү жөнүндө тастыктаманы алууга;  

- кредит жеке ишкерлерге же ишкердик ишти баштоону пландаштырган жеке адамдарга берилет. Карыз алуучу банкка долбоордун максатка ылайыктуулугун жана финансылык негиздүүлүгүн тастыктаган документтерди берүүгө милдеттүү. Банк берилген документтерди талдоого жана кредиттөөгө байланышкан тобокелдиктерге баа берүүгө милдеттүү.  

- тандалган шартка карабастан, банк карыз алуучунун таза кирешесин эсептөө үчүн тиешелүү методологияны иштеп чыгууга жана колдонууга милдеттүү. Мындан тышкары, жогоруда көрсөтүлгөн талаптарга ылайык келген кредиттердин суммасы карыз алуучунун жылдык таза кирешесинен (карыз алуучунун чыгашаларын эске алуу менен) ашпоого тийиш.  

Өзүндө кредиттик тобокелдикти камтыган бланктык активдердин эсебине кирбеген кредиттер боюнча тобокелдиктин максималдуу өлчөмү таза суммардык капиталдын 25 пайызынан ашпоого тийиш (мөөнөттүү депозиттерди тартуу менен иш алып барган микрофинансылык компаниялар үчүн - өздүк капиталдын 25 пайызынан ашпоого тийиш). 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2025-жылдын 18-июнундагы № 2025-П-12/28-1-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

61-1. Банк, төмөнкү учурларда гана ЧЖТнын мүчөлөрүнүн кепилдиги менен кредиттерди берүүгө (мындан ары-топтук кредиттер) укуктуу: 

- банктын Директорлор кеңеши тарабынан жактырылган топтук кредиттөө саясаты (кредит саясатынын бир бөлүгү болушу мүмкүн) жана башка ченемдик укуктук актылар болсо (билдирмелерди кароо/жактыруу/баш тартуу жол-жоболору, топтук кредиттөө процесси, мониторинг жүргүзүү, топтук кредиттерди классификациялоо, топтун мүчөлөрүнө кредит берүү жана ордун жабуу күнү жөнүндө маалыматты колдонуу эрежелерин, жана кредит боюнча карызды төлөөгө байланыштуу проблемаларды маалымдоо). Бул саясатта кредит, төлөө графигине ылайык кредит боюнча төлөмдөрдүн ордун жабууга кирешеси жеткиликтүү болгон адамдарга бериле тургандыгы чагылдырылууга тийиш. Банктын топтук кредиттер боюнча ишти жөнгө салуучу ички документтеринде банк продуктусунун ушул түрүнө мүнөздүү болгон потенциалдуу тобокелдиктер берилип, ошондой эле бул тобокелдиктерди төмөндөтүүнүн жана топтук кредиттердин жогорку кайтарымдуулугун камсыз кылуунун ыкмалары да каралууга тийиш; 

- банк топтук кредиттерди берүү ниетин кат жүзүндө Улуттук банк менен макулдашкандан кийин; 

- кредиттөөнүн бул секторунда иш тажрыйбасы бар, квалификациялуу кызматкери болгон шартта. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

61-2. Банк топтук кредиттер жагында бланктык кредиттер боюнча тобокелдиктин максималдуу өлчөмүнүн ченемин эсептөөнү төмөнкү бардык шарттар сакталган учурда ушул Жобонун 61-3-пунктуна ылайык жүзөгө ашырууга укуктуу: 

- банктын ЧЖТнын мүчөлөрүнүн кепилдиги менен топтук кредиттерди сунуштоо боюнча алгылыктуу тажрыйбасы 2 жылдан кем эмес болсо; 

- топтук кредиттердин үлүшү топтук кредиттердин жалпы көлөмүндө эки жыл ичинде 5% ашпаса. 

Бул пункттун талаптары Улуттук банк Башкармасынын 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА) токтому күчүнө кирген күнгө чейин берилген бланктык кредиттердин критерийлерине туура келген кредиттер үчүн колдонулат. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

61-2-1. Бул жобонун 61-2-пунктунун талаптары топтук кредиттеринин үлүшү жалпы кредит портфелинин 5 пайызын жана андан азыраагын түзгөн банктарга, ошондой эле топтук кредиттер портфелин 2021-жылдын 30-июнуна чейинки мөөнөттө 5 пайызга жана андан азыраак деңгээлге чейин төмөндөтүү стратегиясын (планын) бекиткен банктарга бланктык кредиттер боюнча тобокелдиктин максималдуу өлчөмүнүн ченемин эсептөөгө таркатылбайт. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2020-жылдын 24-мартындагы № 2020-П-12/15-6-(НПА), 2020-жылдын 25-ноябрындагы № 2020-П-12/67-2-(НПА) токтомдорунун редакцияарына ылайык) 

61-3. Бланктык кредиттер боюнча тобокелдиктин максималдуу өлчөмүнүн ченемин эсептөөдө кошо жоопкерчиликтүү топтун мүчөлөрүнүн чогуу жоопкерчиликтери астында берилген, төмөнкү бардык критерийлерге жооп берген топтук кредиттер алынып салынат: 

- кредиттик топтун ар бир мүчөсүнө берилген кредиттин суммасы 250000 сомдон ашпоого, ал эми биргелешип жоопкерчилик алган топко берилген кредиттин жалпы суммасы 1500000 сомдон жогору болбоого тийиш; 

- банктан кредит алышкан ЧЖТнын катышуучулары банктын аффилирленген жактары же банк менен байланыштуу жак болуп саналышпайт; 

- банк топко берилген кредиттерге карата Улуттук банк Башкармасынын 2006-жылдын 2-мартындагы № 5/6 токтому менен бекитилген Белгилүү бир критерийлерге жооп берген кредиттердин атайы классификациясын колдонуу тартибине ылайык, атайы активдерди классификациялоону жана потенциалдуу жоготуулардын, чыгым тартуулардын ордун жабууга камга тиешелүү чегерүүлөрдү колдонот. 

Бул пункттун талаптары Улуттук банк Башкармасынын 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА) токтому күчүнө кирген күнгө чейин берилген бланктык кредиттердин критерийлерине туура келген кредиттер үчүн колдонулат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2012-жылдын 25-апрелиндеги N 18/8, 2015-жылдын 15-апрелиндеги № 22/7, 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

61-4. Бланктык кредиттер боюнча тобокелдиктин максималдуу өлчөмүнүн ченемин эсептөөдө бардык төмөнкү критерийлерге жооп берген контракттык каржылоо формасындагы кредиттер алынып салынат: 

- контракттык каржылоо формасындагы кредиттер боюнча карыз калдыгы банктын кредит портфелинин жалпы көлөмүнүн 3% ашпаганды түзсө;  

- контракттык каржылоо формасында берилген, мөөнөтүндө төлөнбөгөн кредиттердин кредит портфелинин жалпы көлөмүндөгү үлүшү акыркы 6 ай ичинде 1% ашпаганды, ал эми акыркы 12 ай ичинде ошол кредиттердин жалпы көлөмүнүн 2% ашпаса;  

- карыз алуучу менен анын контрагенттери ортосунда контракттык каржылоо боюнча эсептешүүлөр карыз алуучунун ошол банктагы эсеби аркылуу гана ишке ашырылат;  

- кредит алган карыз алуучу, анын гаранты/кепилдик берүүчүсү (эгерде болгон болсо), ошондой эле ошол карыз алуучунун контрагенти банктын банк менен байланыштуу жак же аффилирленген жагы болуп саналбайт. 

Бул пункттун талаптары Улуттук банк Башкармасынын 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА) токтому күчүнө кирген күнгө чейин берилген бланктык кредиттердин критерийлерине туура келген кредиттер үчүн колдонулат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2015-жылдын 10-июнундагы № 31/2, 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

5. Кредиттик мониторинг 

62. Кредиттик келишим бекитилгенден жана карыз алуучу тарабынан кредит алынгандан кийин, банктын кредитке жана кардарга туруктуу мониторингди жүзөгө ашыруусу зарыл, анын башкы максаты кредиттин өз убагында, ал эми пайыздардын үзгүлтүксүз төлөнүшүн жана проблемаларды эрте иликтеп табууну камсыз кылуу болуп саналат. 

Кредит боюнча милдеттенменин ордун жабуу үчүн төлөнгөн төлөм суммасы жетиштүү болбой калса, өң оболу карыздын негизги суммасы, андан соң кредитордун чыгымдары төлөнөт, ал эми акырында калган бөлүгү пайыздарды жана айыптык төлөмдөрдү төлөөгө багытталат. 

Эгерде карыз алуучунун бул банкта бир нече мөөнөтү өтүп кеткен кредити (бир же бир нече кредиттик линиялардын чегинде субкредиттер) болсо, банк кредиттик карызды жабууга багытталган каражаттарды бөлүштүрүү тартибин өз алдынча тандоо укугун кардарга берүүгө милдеттүү. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2, 2016-жылдын 10-февралындагы № 7/3, 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

63. Банк бир айда кеминде бир жолу (ай ичинде чет өлкө валютасынын расмий алмашуу курсу 5 жана андан жогору пайызга өзгөргөн шартта - токтоосуз) валюта тобокелдиги менен шартталган кредиттик тобокелдикке дуушар болгон кредиттерге чет өлкө валютасынын алмашуу курсунун өзгөрүүсүнүн сомго карата таасир этүүсүнө талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүүгө тийиш. Жүргүзүлгөн талдап-иликтөөлөрдүн негизинде банк валюталардын алмашуу курсунун өзгөрүүсүнөн мүмкүн болуучу жоготууларды (чыгымдарды), анын карыз алуучунун төлөөгө жөндөмдүүлүгүнө таасирин аныктоого тийиш. Эгерде кампа күбөлүктөрүн күрөөгө кабыл алуу менен каржылоо берилсе, банк эң аз дегенде чейрек сайын айыл чарба продукциясына болгон баанын сезондук өзгөрүүсүнө көз салууга, күрөө менен камсыз кылынган продукцияга (товарга) баалардын өзгөрүүсүнүн тийгизген таасирине талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүүгө тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2020-жылдын 25-мартындагы № 2020-П-12/16-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

63-1. Банк мезгил-мезгили менен колдонуудагы кредиттерге мониторинг жүргүзүп турууга тийиш. Кредитке мониторинг жүргүзүү аралыгы (анын ичинде жеринде барып) банк тарабынан өз алдынча кредиттин суммасына жана түрүнө, ошондой эле анын классификациялоо категориясына ылайык белгиленет. Мында банк төмөнкү учурларда жеринде барып мониторинг жүргүзүүгө тийиш:  

- суммасы банктын таза суммардык капиталынын бир пайызынан ашкан (мөөнөттүү депозиттерди тартуу менен иш алып барышкан микрофинансылык компаниялар үчүн - өздүк капиталдын бир пайызынан ашкан) кредиттер жана банк ири тобокелдикти камтыган кредит катары аныктаган кредиттер үчүн жарым жылда кеминде бир жолу; 

- акыркы календардык жыл ичинде кредиттик келишимдин шарттарын бузууга жол берилбеген жана/же реструктуризациялоо жүргүзүлбөгөн 500000 сомго чейинки кредиттерди кошпогондо, калган кредиттер үчүн жылына кеминде бир жолу. Акыркы календардык жыл ичинде кредиттик келишимдин шарттарын бузууга жол берилбеген жана/же реструктуризациялоо жүргүзүлбөгөн 500000 сомго чейинки кредиттерге кредит боюнча жүргүзүлгөн төлөмдөрдүн негизинде талдап-иликтөөнү болжолдогон төлөм мониторинги жүргүзүлөт. 

Мындан тышкары, банк кредиттик камсыздоонун пайдаланылышын жана анын абалын тиешелүү деңгээлде контролдоону белгилөөгө тийиш, атап айтканда, банк сунушталган камсыздоонун сапаты начарлап кетпегендигин, белгилүү бир жагдайлар анын наркынын төмөндөшүнө, гаранттын/кепилдик берүүчүнүн финансылык абалынын начарлашына алып келбегендигин жана карыз алуучу кредиттик милдеттенмесин аткарбаган учурда банктын камсыздоону сатып өткөрүүгө жана гаранттан/кепилдик берүүчүдөн карызды өндүрүп алууга жөндөмдүүлүгүн аныктоого тийиш. 

Келерки мезгил ичинде төлөнүүчү кредиттерге (орто жана узак мөөнөттүү кредиттер боюнча - келерки 12 айга) жүргүзүлгөн мониторинг боюнча отчетто, карыз алуучунун күтүлүп жаткан киреше (пайда) көлөмүнүн өзгөрүүсү (чет өлкө валютасындагы кредиттер үчүн), анын ишкердигине тиешелүү өзгөрүүлөр, кредиттин статусу, кредиттик келишим шарттарынын сакталышы, ал эми күрөөгө мониторинг жүргүзүлгөн шартта - анын абалы, анын сакталышын камсыздоо, ошондой эле кардардын кредитти өз учурунда төлөө жөндөмдүүлүгүн аныктоо максатында башка жагдайлар жана факторлор чагылдырылууга тийиш.  

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА), 2025-жылдын 12-ноябрындагы N 2025-П-12/60-4-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

63-2. Башка финансы-кредит уюмдарына кредит сунуштаган банк ошол финансы-кредит уюмдарынын карыз алуучусу тарабынан сунушталган маалыматтын тактыгын кылдат иликтөөгө алууга, ошондой эле мындай кредиттерге кылдат мониторинг (анын ичинде жеринде барып) жүргүзүүгө тийиш.  

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

63-3. Кредитке мониторинг жүргүзүү жөнүндө отчеттун жыйынтыгында тиешелүү чечим кабыл алуу үчүн банк жетекчилигине ай сайын - тиешелүү сунуштар чагылдырылган талдап-иликтөө боюнча жалпы маалымат камтылган отчет жана чейрек сайын - тиешелүү сунуштар чагылдырылган мониторинг жыйынтыгы боюнча жалпы маалымат камтылган отчет сунушталат.  

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

63-4. Мониторингдин жүрүшүндө карыз алуучунун/гаранттын/кепилдик берүүчүнүн финансылык абалы же кредитти камсыздоо абалы начарлашына байланыштуу аталган кредитти төлөөдөгү проблемалар аныкталган учурда банктын кызматкери, зарылчылыгына жараша мындай кредитти классификациялоо категориясын кайра кароо сунушу менен банк жетекчилигине тез арада маалымдоого тийиш. 

Кредит боюнча төлөө мөөнөтү кечиктирилсе же кредит классификациясы начарлаган шартта, мындай активге мониторингди (кеминде, карыз алуучунун учурдагы финансылык абалына талдап-иликтөөлөр, карыз алуучу менен байланышуу) айына кеминде бир жолу ишке ашыруу зарыл. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

64. Кредитти классификациялоо Улуттук банктын классификациялоо боюнча ченемдик укуктук актыларынын талаптарына ылайык, кредиттерди берүү процессине катышпаган жактар тарабынан жүргүзүлгөн көз карандысыз баа берүүнүн негизинде жүзөгө ашырылат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

65. Банк кредиттик портфелге көз карандысыз баа берүүнүн системасын иштеп чыгууга жана колдонууга киргизүүгө тийиш, ал төмөнкүлөргө негизденүүсү зарыл: 

- карыз алуучунун реалдуу төлөө графигине жана анын пландык графикке ылайык келүүсүнө; 

- кредит боюнча камсыздоонун сапатына жана абалына; 

- тиешелүү документациялардын толуктугуна жана кайсы болбосун сунушталган камсыздоону өз карамагына алуу жана бузулууга дуушар болгон укуктарын жана таламдарын сот аркылуу коргоо укугун пайдалануу мүмкүндүгүнө; 

- карыз алуучунун финансылык абалындагы өзгөрүүлөрдү баалоого, анын ичинде, эгерде кредит чет өлкө валютасында сунушталган болсо; 

- кредиттерди классификациялоону кошо алганда, кредиттердин сапатына баа берүүнүн тууралыгына; 

- берилген кредиттердин лимиттеринин сакталышына; 

- информациялык системалардын сапатына жана тактыгына (банктын жетекчилигинин жана директорлор кеңешинин отчетуна); 

- берилген кредиттин банктын кредиттик саясатына, Улуттук банктын жол-жоболоруна жана ченемдик талаптарына ылайык келүүсүнө; 

- кредиттөө максаттарына жараша, эгер болгон болсо документтер менен тастыкталган (келишимдер, кабыл алуу актылары, эсеп-фактуралар, коштомо кагаздар ж.б.) кредиттин максаттуу пайдаланылышына баа берүү, буга 300000 сомдон ашпаган өлчөмдөгү кредит жана банк тарабынан акча каражаттары товарларды жана/же кызмат көрсөтүүлөрдү сатуучунун/сунуштоочунун эсебине накталай эмес формада чегериле турган 500000 сомдон ашпаган өлчөмдөгү кредит кирбейт. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2, 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2025-жылдын 12-ноябрындагы N 2025-П-12/60-4-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

66. Кредит портфелине көз карандысыз баа берүү өз алдынча бөлүм же банктын кредиттерди берүү процессине көз карандысыз кызматкери тарабынан жүргүзүлүүгө тийиш. Көз карандысыз баа берүүлөрдүн натыйжалары айына, кеминде бир жолу, Кредиттик комитетке, банк Башкармасына жана банктык Директорлор кеңешине сунушталууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2 токтомунун редакциясына ылайык) 

67. Эгерде, топко берилген кредиттерди эске албаганда, камсыздоо катары гарантия (кепилдик берүү) гана сунушталган болсо, банк анын гарантиялык милдеттенмени аткаруу жөндөмдүүлүгүн аныктоо максатында, гаранттын (кепилдик берүүчүнүн) финансылык абалына кылдат талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүүсү зарыл. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

68. Күрөөгө коюлган мүлктүн сакталышын жана анын учурдагы наркынын өзгөрүп кетиши мүмкүнчүлүгүн туруктуу негизде контролдоо максатында банк күрөөлүк мүлккө мониторинг жүргүзүп турууга тийиш, анын ичинде сакталган жери жана жайгашкан ордуна баруу жана/же күрөөгө коюлган мүлктү реалдуу убакыт режиминде текшерүүгө мүмкүндүк берген видео жана фотосүрөткө тартууну колдонуу аркылуу. Мында банк, анын ичинде видео жана фотосүрөткө тартуу аркылуу жүргүзүлгөн мониторинг жөнүндө отчётту кредиттик досьени сактоонун белгиленген мөөнөттөрүнө ылайык сактоону камсыз кылууга тийиш.  

Банк тарабынан күрөөгө мониторинг жүргүзүү мезгил аралыгы жана ыкмалары кредиттик/күрөө саясатына ылайык жана кредит сапатына, ошондой эле жоготуу тобокелдигин эске алуу менен күрөөнүн түрүн кошо алганда, башка факторлорго жараша аныкталат. Кыймылдуу мүлк түрүндөгү күрөөгө мониторинг суммасы кеминде 300000 сомду түзгөн кредит боюнча жылына бир жолу жүргүзүлүп турууга тийиш.  

Суммасы 300000 сомду жана андан көптү түзгөн кредит боюнча кыймылдуу мүлк түрүндөгү күрөөгө мониторинг төмөнкүчө ишке ашырылууга тийиш:  

- эгерде кредит 30 жана андан көп пайыз чегинде кыймылдуу мүлк менен камсыздалган болсо жарым жылда кеминде бир жолу;  

- эгерде кредит 30 пайызга жетпеген чекте кыймылдуу мүлк менен камсыздалган болсо жыл ичинде кеминде бир жолу.  

Банк тарабынан күрөөлүк мүлктүн сакталышына контролдуктун камсыз кылынышы милдеттүү шарттан болууга тийиш. Мында, төмөнкү учурларга өзгөчө көңүл буруу зарыл:  

- камсыздоонун рыноктук наркы төмөндөгөнбү;  

- акыркы текшерүүдөн бери күрөөнүн ликвиддүүлүгүн төмөндөткөн кандайдыр бир факторлор барбы;  

- күрөөнүн сакталышы камсыз кылынуудабы.  

Мына ушул чаралардын бардыгы банкка карыз алуучулардын, демек кредиттин абалынын начарлоого карата мүмкүн болуучу тенденцияларын аныктоого жардам берет. Бул тенденциялар канчалык тез аныкталса, банк кырдаалды оңдоо боюнча тиешелүү чараларды ошончолук ыкчам кабыл алып, өз таламдарын коргоону камсыз кылат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2025-жылдын 12-ноябрындагы N 2025-П-12/60-4-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

69. Кредиттин абалынын начарлоосуна эскертүү белгисин туюндурган белгилерге негизинен төмөндөгүлөр таандык болот: 

- карыз алуучулардын банк менен байланышуудан кетенчиктеши; 

- финансылык абал жөнүндө маалыматтардын убагында берилбеши, толук эмес жана аргасыз берилиши, ошондой эле берилүүчү маалыматтардын мүмкүн болуучу так эместиги жөнүндө күмөн саноо; 

- карыз алуучунун финансылык абалынын начарлоосу; 

- (КР Улуттук банк Башкармасынын 2013-жылдын 23-октябрындагы N 39/5 токтомуна ылайык алынып салынды) 

- негизги сумманы же пайыздарды убагында төлөбөө; 

- реструктуризациялоо жөнүндө өтүнүч; 

- (абзац КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11 токтомуна ылайык күчүн жоготту); 

- менчикти берүү жана сатуу; 

- кардар жөнүндө кайсы бир булактардан алынган терс маалыматтар; 

- экономикалык, саясий жана кардар карыздык каражаттарды жайгаштырган башка чөйрөлөрдөгү (алгылыксыз жагына болбосо дагы) өзгөрүүлөр; 

- карыз алуучу ишкананын ичинде пикир келишпестиктердин курчушунун белгилери; 

- карыз алуучу ишканалардын жетекчилерин алмаштыруу; 

- орчундуу проблемалар жөнүндө айгинелей турган дагы башка нерселер. 

Банктын тиешелүү ички ченемдик документтеринде (саясатында, жол-жоболорунда ж.б.) проблемалуу кредиттерди жөнгө салуу тартиби, анын ичинде кредиттерди реструктуризациялоо жана карыз алуучунун кредитти төлөө жөндөмдүүлүгүнө кошумча талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүү тартиби, ошондой эле зарыл учурларда, эгерде ал карыз алуучунун укуктарына жана милдеттенмелерине тоскоолдуктарды жаратпаса (мисалы, кредит боюнча карызды төлөөгө минималдуу бир жолку төлөм, карыз алуучунун кредитти төлөө жөндөмдүүлүгүн тастыктаган документтердин ал тарабынан сунушталышы, кошумча камсыздоо ж.б.) кредитти реструктуризациялоо үчүн алдын ала шарттар чагылдырылууга тийиш. Банкка аффилирленген жактарды жана банк менен байланыштуу жакты жыл ичинде экиден көп жолу реструктуризациялоого тыюу салынат.  

(Акыркы абзац КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4 токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

Кредитти төлөөгө байланыштуу проблемалар келип чыккан учурда, карыз алуучуларга банктын проблемалуу кредиттер менен иш алып баруу саясаты, анын ичинде кредитти реструктуризациялоо мүмкүнчүлүгү тууралуу маалымдалууга тийиш. 

Банк кабыл алынган чаралар ийгиликтүү ишке ашырылгандыгына (карызды тейлөө үчүн топтолгон каражаттардын жетиштүүлүгү) талдап-иликтөөлөрдү жүргүзүүгө, кеңири мониторинг жүргүзүү аркылуу кредитти реструктуризациялоого (кайра каржылоого) тийиш. 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2013-жылдын 23-октябрындагы N 39/5, 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2016-жылдын 10-февралындагы № 7/3, 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11 токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

70. Жогоруда аталган эскертүүчү белгилердин кайсыл болбосун биринин бети ачылганда банк, алардын келип чыгуу себептерин тактоосу зарыл. Эгерде, бул себеп кредиттин абалынын олуттуу түрдө начарлап кетүү мүмкүнчүлүгүнүн бар экендигин бир аз эле камтый турган болсо, банк мындай кредитти өзгөчө контролдукка алуу жана өз таламдарын коргоону камсыз кылуу үчүн төмөндөгүлөр сыяктуу бардык тиешелүү чараларды кабыл алууга тийиш: 

- күрөөнүн бар экендигин жана аны күтүүнүн шарттарын кошумча текшерүү; 

- кошумча камсыз кылууну тартуу; 

- эскертүү сүйлөшүүлөрү; 

- кредиттик линия боюнча кезектеги төлөмдөрдү кырдаалдын толук айкын болушуна чейин токтото туруу; 

- карыз алуучуну жана алынган каражаттардын ал тарабына жайгаштырылган тармактын абалын дааналап системалаштырып окуп үйрөнүү; 

- коргоонун башка чаралары; 

- кредиттерди классификациялоо; 

- камдарды көбөйтүү. 

Проблемалуу кредиттерди кароодо, жолугушууларды, маектерди жана башка чараларды өткөрүүдө банк кызматкерлери анын нормалары банктын ички документтеринде так жөнгө салынган ишкердик жана кесиптик тартипти так сактоого тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2011-жылдын 16-ноябрындагы N 64/2, 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11 токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

71. Кредит менен иш алып барууда кардар менен телефон аркылуу сүйлөшүүлөрдүн, жолугушуулардын кыскача мазмунун журналга жазууну, аны менен жүргүзүлгөн баарлашуулардын протоколун, алар менен түзүлгөн келишимдерди ж.б. кошо алганда, бардык иш-чараларды документтештирүү жана эсепке алуу зарыл. Айрыкча, мындай эсепке алуу иштерин "проблемалуу" кредиттер менен иштөөдө жүргүзүү мааниге ээ. 

6. "Проблемалуу" кредиттер менен иш алып баруу 

72. Кредиттерди туруктуу мониторингдөөнүн жана кредиттик портфелге көз карандысыз баа берүүнүн максаты болуп, "проблемалуу" кредиттердин бетин ачуу саналат. 

73. "Проблемалуу" кредиттер дегенден улам, ал боюнча карыз алуучу тарабынан банк менен келишимдин шарттары аткарылбаган же кандайдыр бир (мисалы, тышкы же ички финансылык) жагдайлардан улам банктын алдындагы милдеттенмесин аткаруу жана кредиттерди төлөө коркунучка дуушар болуп жаткан кредиттерди түшүнүүгө болот. 

74. Кредит "проблемалуу" катары таанылган учурда, анда бир катар чаралар камтылган, кредитти кайтарууга багытталган иш-аракеттер планын иштеп чыгуу зарыл. Мында банк топтолгон каражаттардын жетиштүүлүгүнө кеңири мониторинг жүргүзүү аркылуу карыз алуучунун финансылык абалын изилдеп чыгууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2017-жылдын 17-майындагы № 19/11 токтомунун редакциясына ылайык) 

75. Банктын проблемалуу карыз алуучуга карата каатчылыктан чыгуусуна жана карыз алуучунун банктын алдындагы милдеттенмелерин өбөлгө түзгөн уюштуруучулук, финансылык жана башка жардамдар боюнча иш-чаралар төмөнкүлөрдү камтууга тийиш: 

- карыз алуучу (карыз алуучунун жетекчиси) менен проблемалардын бетин ачуу жана аларды чечүүнүн жолдорун издөө боюнча иштерди; 

- карыз алуучу банктын атынан ишкана менен иштөөсү үчүн башкармалардын, консультанттардын дайындалышын; 

- компаниянын өздүк капиталын ээлик кылуучулардын жана башка тараптардын эсебинен көбөйтүүгө көмөктөшүүнү; 

- кошумча күрөөлөрдү жана гарантияларды ж.б. алууну; 

- зарылчылыкка жараша, карыздардын түзүмүн өзгөртүү программасын иштеп чыгууну (кредитти кайтаруу жана пайыздарды төлөө боюнча төлөмдөрдүн графигин карап чыгуу, кредиттөөнүн формасын өзгөртүү, реструктуризация жүргүзүү ж.б.). 

Кредитти реструктуризациялоодо банк карыз алуучунун учурдагы финансылык абалын, ишин жана банктын карыз алуучуга көрсөткөн ишеним деңгээлин, ошондой эле камсыздоонун наркын тастыктоо же болбосо кайра карап чыгуу максатында, талаптагыдай талдап-иликтөөсү зарыл.. Банк, карыз алуучу өзүнүн кредитинин өзгөртүлгөн шарттары боюнча өз милдеттенмелерин аткарууга реалдуу мүмкүнчүлүккө ээ болгон учурда гана кредитти реструктуризациялай алат, бул жүргүзүлгөн талдап-иликтөөлөр жана тиешелүү документтер менен тастыкталууга тийиш.  

Кредити реструктуризацияланган карыз алуучунун кредиттик таржымалы өзүндө карыз алуучунун учурдагы финансылык абалы, анын кредитти төлөө мүмкүнчүлүгү жөнүндө бардык маалыматты, ошондой эле жүргүзүлгөн реструктуризация тууралуу маалыматты камтууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА), 2020-жылдын 23-декабрындагы № 2020-П-12/73-11-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

76. Ушул иш-чаралар менен катар карыз алуучунун өзү менен түздөн-түз төмөнкү иштерди туруктуу негизде жүргүзүү зарыл:  

- бузуу фактысын (кечиктирилген күндөрдүн саны ж.б.) көрсөтүү менен карыз алуучуга кредиттик келишимдин шарттары сакталбагандыгы жөнүндө, ошондой эле келишим шарттары бузулгандыгына байланыштуу келип чыгышы мүмкүн болгон проблемалар жөнүндө кат жүзүндө/электрондук билдирүү жөнөтүү. Мында, ар бир кат жүзүндөгү/электрондук билдирүү карыз алуучунун кредиттик таржымалында болууга тийиш;  

- сүйлөшүүлөрдү жүргүзүү;  

- карыз алуучуну банкка чакыруу;  

- эгерде кредиттик келишимде каралган болсо, зарыл болгон учурда, нысапсыз карыз алуучу жөнүндө маалыматты мезгилдүү басма сөздө жарыялоо ж.б. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

77. Кредиттин мүмкүн болушунча кыска мөөнөттө түздөн-түз кайтарылып берилишин камсыз кылуу максатында, төмөндөгүдөй иш-чаралар өткөрүлөт: 

- күрөөнүн предметин төлөттүрүп алууга кайрылуу; 

- карыз алуучунун карыздарын үчүнчү тарапка сатуу; 

- гаранттарга жана кепилдик берүүчүлөргө кайрылуу; 

- сотко кайрылуу; 

- башка чаралар. 

78. Карыз алуучунун карыздарынын өз убагында төлөнүшүн камсыз кылуу максатында, банк кредиттик келишимде карыздарды экинчи булактардын эсебинен жана кредиттин мөөнөтү бүткөнгө чейин төлөө мүмкүндүгүн көрсөтө алат.  

Карыз алуучу кредитти максаттуу пайдалануу жөнүндө кредиттик келишимде каралган шарттарды аткарбаган учурда, эгерде кредиттик келишимде башкасы каралбаса, банк карыз алуучудан кредит боюнча карыздын калган суммасын мөөнөтүнөн мурда кайтарууну талап кылууга укуктуу. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

78-1. Банк, карызгердин-жеке адамдын, анын ичинде юридикалык жакты түзүүсүз иш алып барган жеке ишкердин "проблемалуу кредити" боюнча күрөө предметинен өндүрүүнү жүргүзүү жол-жобосун баштоо жөнүндө билдирме жөнөткөндөн 15 күн өткөндөн кийин, айыптык төлөмдөрдү, туумдарды чегерүүнү токтотууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2012-жылдын 31-октябрындагы N 41/10 токтомунун редакциясына ылайык) 

79. Банктын проблемалуу кредиттер менен иш алып барууга жооптуу түзүмдүк бөлүмүнүн жетекчиси Кредиттик комитеттин жана проблемалуу кредиттер боюнча чечим чыгарууга ыйгарым укуктуу башка коллегиалдуу органдын (болгон болсо) кароосуна чейрек сайын төмөнкүлөрдү сунуштап турууга тийиш: 

1) проблемалуу кредиттер боюнча жыйынтык отчетту; 

2) андан ары тиешелүү аракеттерди көрүүнү сунуштоо менен банктын таза суммардык капитал өлчөмүнүн 1% ашкан (мөөнөттүү депозиттерди тартуу менен иш алып барышкан микрофинансылык компаниялар үчүн - өздүк капиталдын 1% ашкан) ар бир "проблемалуу" кредит боюнча аткарылган иш тууралуу отчет. Отчетто төмөнкүлөрдү кошо алганда, ар бир проблемалуу кредит боюнча маалымат чагылдырылууга тийиш: 

- жүргүзүлгөн иш (жолугушуу, телефон аркылуу сүйлөшүү ж.б.), аткарылган иш жыйынтыгы; 

- жакынкы ай ичинде кредитти кайтарып алууга андан аркы иш планы жана күтүлүп жаткан натыйжалар. 

Таза суммардык капитал өлчөмүнүн 1% жетпеген (мөөнөттүү депозиттерди тартуу менен иш алып барышкан микрофинансылык компаниялар үчүн - өздүк капиталдын 1% жетпеген) проблемалуу кредиттер боюнча отчеттун түзүмүн банк өз алдынча аныктайт. Мында отчеттун түзүмү банктын проблемалуу кредиттер менен иш алып баруу боюнча ички документтеринде жөнгө салынууга же болбосо анын ыйгарым укуктуу органынын чечими менен бекитилүүгө тийиш. 

Отчеттордун көчүрмөлөрү банк Башкармасына жана Директорлор кеңешине жөнөтүлөт. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

80. Эгерде, банктын жогоруда аталган аракеттери ийгиликтүү натыйжаларга алып келбесе, банк карыздарды мажбурлап төлөттүрүп алуу максатында, сотко кайрылууга милдеттүү. Эгерде мажбурлап төлөттүрүү да карыздардын төлөнүшүн камсыз кылбаса, банк Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык банкроттоо процессине демилге көтөрө алат. 

80-1. Банк, соттон тышкаркы тартипте күрөө предметин өндүрүү жол-жобосу башталгандыгы жөнүндө мурда билдирүү жөнөткөн күнгө карата карыз алуучу тарабынан кезеги менен үч айдан ашык (кредитти төлөө боюнча кардардын колдонуудагы графигине ылайык) системалуу түрдө милдеттенмелерин бузган учурда, кредит боюнча күрөөгө коюлган кыймылсыз мүлктү өндүрүү жол-жобосун баштоону демилгелей алат. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

81. Кредитти кайтарып алууга тиешелүү бардык юридикалык мүмкүнчүлүктөр колдонулуп бүткөндөн кийин (анын ичинде банктын кардарынын каза болушу шартында да), ири тобокелдикти камтыган кредиттерди алып салуу чечими банктын Директорлор кеңеши, ал эми калган кредиттер жөнүндөгү чечим - ыйгарым укуктарына жараша Банк Башкармасы же Кредиттик комитет тарабынан кабыл алынат. 

Банк Башкармасы же болбосо Кредиттик комитет тарабынан (өткөрүлүп берилген сумманын чегинде) төмөнкү жагдайларда жеке адамдардын, жеке ишкерлердин жана/же Кошо жоопкерчиликтүү топтун кредиттери боюнча соттук тартипте/бейтараптык негизде териштирүү аркылуу өндүрүүнү жүргүзүүсүз эле, кредит боюнча карызды эсептен алып салуу чечими кабыл алынышы мүмкүн: 

- банк кардарынын көзү өтүп кетсе, айыккыс илдетке чалдыккан болсо, бизнесин жана/же мүлкүн бөөдө кырсыктардын, өрттүн чыгышы кесепетинен ажырап калган шартта; 

- банктын кредит боюнча карызын сот тартибинде/бейтараптык негизде териштирүү жүргүзүү аркылуу өндүрүүгө байланыштуу чыгашалар кредит боюнча карыз калдыгынан ашып кеткен жагдайды кошо алганда, ошол кредит боюнча карызды кайтарып алуунун экономикалык көз караштан максатка ылайыксыздыгы келип чыккан шартта. 

Банк Башкармасы же Кредиттик комитет тарабынан кабыл алынган карызды эсептен алып салуу чечими Директорлор кеңешине милдеттүү түрдө тааныштырылууга тийиш. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

82. Кредиттерди эсептеп алып салгандан кийин, алар карыздарды мүмкүн болуучу төлөнүшү учуруна карата системадан тышкары беш жылдан кем эмес мезгилге эсепке алынат, мында карыз алуучунун каза болгондугуна, табигый кырсыктардын, өрттүн кесепетинен мүлкүн толук жоготушуна байланыштуу, Директорлор кеңешинин карызды эсептен алып салуу жөнүндө макулдугу менен эсептен алып салынган жеке адамдардын кредиттери эске алынбайт. 

(КР Улуттук банк Башкармасынын  2023-жылдын 20-декабрындагы N 2023-П-12/80-4-(НПА) токтомунун редакциясына ылайык) 

83. Системадан тышкары эсепке алуу мөөнөтүнө көзкарандысыз, банк үчүн карыздардын ордун мүмкүн болушунча толтурууга үмүттөндүргөн кандайдыр бир алгылыктуу маалыматтар алынганда, банк аны төлөттүрүүнүн мүмкүн болуучу жолдорун издеп табууга багытталган иш-чараларды жүзөгө ашырууга тийиш. 

(1) (КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

(2) (КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

(6) (КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

(7) (КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

  

  

  

"Кыргыз Республикасынын 

Улуттук банкынан лицензия 

алышкан коммерциялык банктарда 

жана башка финансы-кредит 

уюмдарында кредиттик 

тобокелдикти тескөө боюнча 

минималдуу талаптар жөнүндө" 

жобого карата 

1-тиркеме 

Карыз алуучунун кредиттик досьесине карата минималдуу 

ТАЛАПТАР 

(КР Улуттук Банк башкармасынын 2015-жылдын 16-сентябрындагы № 53/11, 2016-жылдын 10-февралындагы № 7/3, 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА), 2019-жылдын 24-апрелиндеги № 2019-П-12/22-4-(НПА), 2020-жылдын 28-декабрындагы № 2020-П-12/75-3-(НПА), 2021-жылдын 31-мартындагы № 2021-П-12/14-5-(НПА), 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА), 2023-жылдын 30-августундагы № 2023-П-12/55-1-(НПА), 2023-жылдын 8-декабрындагы № 2023-П-12/76-1-(БС), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА), 2024-жылдын 14-августундагы N 2024-П-12/36-1-(НПА), 2024-жылдын 25-сентябрындагы № 2024-П-12/46-3-(НПА), 2024-жылдын 31-октябрындагы № 2024-П-12/58-2-(НПА), 2024-жылдын 27-ноябрындагы № 2024-П-12/63-1-(НПА), 2025-жылдын 23-октябрындагы N 2025-П-12/55-3-(НПА), 2025-жылдын 23-октябрындагы № 2025-П-12/55-4-(НПА), 2025-жылдын 12-ноябрындагы N 2025-П-12/60-4-(НПА), 2026-жылдын 23-апрелиндеги № 2026-П-12/25-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

I. Карыз алуучу жөнүндө жалпы маалымат 

1. Карыз алуучу тарабынан кол коюлган, кредитти алууга билдирме, ал төмөнкүлөрдү камтууга тийиш: 

- карыз алуучунун аты-жөнү (аталышы) (эгерде карыз алуучу - жеке адам болсо анын аты-жөнү); 

- карыз алуучу жашаган жеринин толук дареги (эгер карыз алуучу - жеке адам болсо), телефонунун, факсынын номери; 

Эскертүү: кардар толук дарегин көрсөтүүнүн ордуна абоненттик ящиктин номерин гана көрсөтүүсүнө жол берилбейт. 

- салык төлөөчүнүн идентификациялык номери (эгер болгон болсо) - салык органында каттоодо тургандыгы жөнүндө күбөлүктүн негизинде; 

- жашаган жери жана ишинин түрү (эгер карыз алуучу - адам болсо); 

- чет өлкө жаранынын же жарандыгы жок адамдын Кыргыз Республикасына келүү (жашоо) укугун тастыктаган документтерден маалыматтар; 

- юридикалык жактын толук же кыскартылып берилген аталышы же анын чет тилдеги аталышы (эгер болгон болсо); 

- кредит алууга буга чейинки билдирме берүүлөр, акыркы эки жыл ичинде ушул/башка банктарда алынган/төлөнгөн кредиттер жөнүндө маалыматтар; 

- банктын көз карашы боюнча башка маалыматтар; 

- жетекчинин аты-жөнү (карыз алуучу - юридикалык жак болсо); 

- кредитти төлөө булактары (алгач: валюталар боюнча, экинчи) жана аны төлөө планы; 

- бизнестин түрү жана уюштуруучулук укуктук формасы (эгерде карыз алуучу - юридикалык жак болсо); 

- суралып жаткан кредиттин суммасы, валютасы жана мөөнөтү; 

- карыз алуучунун өз иши тууралуу кредиттик отчеттун берилишине макулдугу; 

- кредиттин максаты; 

- кредитти төлөөнүн булактары (биринчи, экинчи); 

- кардардын жубайынын/жолдошунун кредит алууга макулдугу (бир карыз алуучуга 300000 (үч жүз миң) сомдон ашкан кредит боюнча жана кредит алууда, эгерде учурда кредиттери болсо); 

- сунушталып жаткан күрөө. 

1-1. Жерди пайдалануу укугун тастыктаган документтерди же малы бар экендиги жөнүндө документтерди сунуштоо менен 500000 сомдон ашпаган өлчөмдө кредит берилген жеке адамдарды-айыл чарба өндүрүүчүлөрүн, ошондой эле айыл чарбаны өнүктүрүүгө багытталган Өкмөттүн программаларынын алкагында кредит берилген жеке адамдарды эске албаганда, юридикалык жакты түзүүсүз жеке ишкердикти жүзөгө ашырган жеке адамдар жогоруда көрсөтүлгөн документтерден тышкары, банкка ыйгарым укуктуу орган тарабынан берилген белгилүү бир формадагы документтин көчүрмөсүн жана жеке ишкер катары мамлекеттик каттоодон (кайра каттоодон) өткөндүгүн тастыктаган документтин көчүрмөсүн же Кыргыз Республикасынын мыйзамдарында каралган учурларда мамлекеттик каттоодон өтүүсүз ишкердикти жүзөгө ашыргандыгын тастыктаган документтин көчүрмөсүн берүүгө тийиш. 

1-2. Ушул Жободо каралган учурларда кардардын карыздык жүгүн эсептөө (керектөөчү кредитти берүүдө). 

2. Карыз алуучунун кредитти төлөө жөндөмдүүлүгүнө анализ. 

Мында, Кыргыз Республикасынын Президентинин Жарлыгы менен/Министрлер Кабинети тарабынан бекитилген мамлекеттик программаларды (турак жай, социалдык, улуттук жана экономикалык коопсуздукту камсыз кылуу боюнча) ишке ашыруунун алкагында карыз алуучунун кредит төлөө жөндөмдүүлүгүн талдоо мамлекеттик программаларды ишке ашыруу өзгөчөлүктөрүн эске алуу менен жүргүзүлөт. 

2-1. Кредиттик бюролордон карыз алуучу боюнча кредиттик отчеттор. 

2-2. Өзүнө-өзү тыюу салуу бар/жок экендиги (алып салуу) жөнүндө маалымат. 

2-3. Керектөөчү кредитти алууга карыз алуучунун жазуу жүзүндөгү макулдугу, ага милдеттенмелерди аткарбоо тобокелдиктери жана ага карата жоопкерчилик чаралары (ушул Жобонун 25-3-пунктуна ылайык) колдонулушу мүмкүн экендиги жөнүндө маалымат берилгендигин тастыктайт. 

3. Карыз алуучунун (эгерде, карыз алуучу юридикалык жак болсо) акыркы отчеттук жыл үчүн финансылык отчету. Эгерде карыз алуучу - юридикалык жак Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык жыл сайын аудиттен өтүүгө милдеттүү болсо, финансылык отчет тышкы аудитор тарабынан тастыкталууга тийиш. Мында, юридикалык жак Кыргыз Республикасынын мыйзамдарына ылайык аралык финансылык отчетторун сунуштап турууга тийиш болсо, анда банк ошол отчетту юридикалык жактан талап кылышы зарыл. 

4. Акыркы 3-12 ай ичиндеги (мында банк, эмгек акы жөнүндө маалымкат берилүүгө тийиш болгон мезгил аралыгын өз алдынча аныктоого укуктуу) эмгек акысы жөнүндө маалымкат, карыз алуучу иштеген уюмдун аталышы, кызматы, иштеп жаткан мөөнөтү, же кирешелери жөнүндө маалыматты тастыктаган башка документтер (эгерде карыз алуучу - жеке адам болсо) валюталар боюнча. 

5. Кредиттик келишим мамлекеттик тилде жана зарыл болгон учурда расмий тилде. 

6. Уюштуруу документтери (эгерде карыз алуучу - юридикалык жак болсо). 

7. Бизнес-план (эгерде карыз алуучу - юридикалык жак болсо жана кредит суммасы 3500000 сомдон жогору болсо, жүгүртүү каражаттарын толуктоого берилген кредиттерди эске албаганда). 

8. Жерди пайдалануу укугун тастыктаган документтерди же малы бар экендиги жөнүндө документтерди сунуштоо менен 500000 сомдон ашпаган өлчөмдө кредит берилген айыл чарба продукцияларын өндүрүүчү жеке адамдарды, ошондой эле айыл чарбаны өнүктүрүүгө багытталган өкмөттүк программалардын алкагында кредит берилген жеке адамдарды эске албаганда, мамлекеттик органдардан каттоодон өткөндүгү жөнүндө документ (эгерде карыз алуучу - ишкердикти күбөлүктүн же патенттин же болбосо салык кызматы органынын өзгөчө режимдеги соода аймагында салык төлөөнү колдонуу жөнүндө чечиминин негизинде жүзөгө ашырган юридикалык жак же жеке адам болсо). 

Электрондук патент сунуштоодо ишкердикти жүзөгө ашырган юридикалык жак же жеке адам электрондук патент алгандыгы фактысын тастыктоо максатында кагазга басып чыгарылган электрондук патенттин көчүрмөсүн сунушташы мүмкүн же банкка Кыргыз Республикасынын тиешелүү мамлекеттик органдарынын маалымат системалары аркылуу текшерүү үчүн электрондук форматта бериши мүмкүн. Бул учурда банктын жооптуу кызматкери кагаз түрүндө (көчүрмөсү) же электрондук документ формасында алынган электрондук патенттин аныктыгын (тастыктоо фактысын кагаз түрүндө же электрондук форматта сактоо зарыл) электрондук патенттеги QR-кодду мобилдик же тиешелүү программалык камсыздоого ээ башка түзүлүш аркылуу же Кыргыз Республикасынын тиешелүү мамлекеттик органдарынын маалымат системалары аркылуу текшерүүгө тийиш. 

Банк кызматкери Кыргыз Республикасынын ыйгарым укуктуу салык органынын маалымат системасы аркылуу юридикалык жактын салыктык каттоодон өткөндүгүн текшерүүгө тийиш. Текшерүү фактысы кардардын кагаз түрүндөгү же электрондук таржымалында тиешелүү түрдө сакталууга тийиш. 

9. (КР Улуттук банк Башкармасынын 2024-жылдын 14-августундагы N 2024-П-12/36-1-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

10. Карыз алуучунун тиешелүү органдардан кредит алуу жөнүндө чечими (карыз алуучу - юридикалык жак болсо). 

11. Банктын кардарын идентификациялоого мүмкүн боло турган, анын ким экендигин (эгер карыз алуучу - жеке адам болсо)Кыргыз Республикасындагы чет өлкө жаранынын паспорту (эгерде карыз алуучу-резидент эмес болсо) тастыктаган документтин көчүрмөсү. 

11(1). Юридикалык жактын жетекчисинин юридикалык жактын каражаттарын тескөөгө ыйгарым укуктарын тастыктаган документтин көчүрмөсү (мындай документтерге уюштуруучулардын же акционерлердин юридикалык жактын жетекчисин тандоо тууралуу чогулушунан толтурулган протокол сыяктуу эле, уюштуруучулар менен акционерлердин юридикалык жактын жетекчисинин, эгерде Уставда белгиленбеген болсо, ыйгарым укуктарын аныктоо жана аны дайындоо тууралуу чечими да кирет). 

12. Банктын тиешелүү органынын кредит берүү жөнүндө чечими. 

13. (КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 10-февралындагы № 7/3 токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

14. Карыз алуучу менен байланышты эсепке алуу, анда ар бир байланыш боюнча төмөндөгү маалымат чагылдырылууга тийиш: 

- байланыштын күнү; 

- байланыштын түрү (баарлашуу, телефон аркылуу сүйлөшүү); 

- байланыштын шарттары (кызматкердин аты-жөнү, сүйлөшүүлөрдүн мазмуну); 

- натыйжасы. 

15. Карыз алуучу менен кат алышуу (бардык кат-кабарларды тиркөө менен). 

16. Юридикалык документация (карыз алуучунун берүүчүлөр менен контрактыларынын көчүрмөлөрү ж.б.). 

16-1. Кредиттөө максаттарына жараша, эгер болгон болсо документтер менен тастыкталган (келишимдер, кабыл алуу актылары, эсеп-фактуралар, коштомо кагаздар ж.б.) кредиттин максаттуу пайдаланылышы жөнүндө отчет, буга 300000 сомдон ашпаган өлчөмдөгү кредит жана банк тарабынан акча каражаттары сатуучунун/товарларды жана/же кызмат көрсөтүүлөрдү сунуштоочунун эсебине накталай эмес формада чегериле турган 500000 сомдон ашпаган өлчөмдөгү кредиттер кирбейт. 

16-2. Обочо туруп/аралыктан тейлөө каналы аркылуу кредит алган карыз алуучунун электрондук кредиттик таржымалында ушул Жобонун 34-3-пунктунун талаптарына ылайык кардар менен контролдук чалуунун жазуусу сакталууга тийиш. 

II. Күрөө боюнча документациялар 

17. Күрөө жөнүндө келишим мамлекеттик тилде жана зарыл болгон учурда расмий тилде түзүлөт. 

18. Күрөөлүк мүлктөрдүн сертификаттары, күбөлүктөрү жана башка квалификациялуу документациялар. 

19. Күрөөгө коюлган мүлктөрдүн менчик укугун тастыктоочу документтер. 

20. Колтамгаларды коюуга укуктуу адамдардын колтамгаларынын үлгүлөрү менен нотариалдык күбөлөндүрүлгөн карточкалар (карыз алуучу юридикалык жак болсо). 

21. Сатып алуу баасын тастыктоочу документтер (эгерде банк күрөөнү мисалы жабдууну, эл керектөөчү товарларды ж.б. сатып алууну каржыласа). 

22. Төмөндөгү маалыматтарды чагылдыруу менен күрөөгө баа берүүнү тастыктаган документтер: 

- күрөөнүн адилет (рыноктук) наркы; 

- баа берилген күн; 

- баалоо ким тарабынан жүргүзүлгөндүгү; 

- баа берүүнүн ыкмасы. 

23. Күрөө келишиминин каттоодон өткөндүгүн тастыктаган документтер (эгерде күрөө катталууга тийиш болуп же банк каттоону талап кылса). 

24. Карыз алуучунун тиешелүү органынын күрөөнү сунуштоо жөнүндө чечими (эгерде карыз алуучу - юридикалык жак болсо). 

24-1. Кыргыз Республикасынын милдеттүү камсыздандыруу чөйрөсүндө мыйзамдарында же күрөө келишимде күрөөлүк мүлктү камсыздандыруу милдети күрөө коюучуга жүктөлсө, камсыздандыруу полиси. 

25. Күрөөлөрдү иликтөө актысы, анда төмөндөгүлөр чагылдырылууга тийиш: 

- күрөө иликтенген күн; 

- күрөөнүн түрү; 

- күрөөгө баа берилген күн; 

- баа берүү ыкмасы; 

- күрөөнүн жайгашкан жери; 

- күрөөнүн абалы жана аны күтүүнүн шарттары; 

- күрөөнүн рыноктук (адилет) жана жоюу наркы (күрөөлүк коэффициентти эске алуу жана көрсөтүү менен); 

- күрөөнү мезгилдүү иликтөө графиги. 

25-1. Банктын көз карашы боюнча башка документтер. 

III. Гарантиялар жана кепилдиктер 

26. Тиешелүү кредиттик келишимди, гарантия бериле турган сумманы, гарантиянын аяктаган күнүн көрсөтүү менен кат жүзүндөгү гарантиялар же кепилдиктер. 

27. Гаранттын тиешелүү органынын гарантияны берүү жөнүндө чечими. 

28. Кепилдик берүүчүнүн аялынын/күйөөсүнүн (эгерде болгон болсо) кепилдик берүү жөнүндө макулдуктары. 

29. Гаранттын уюштуруу документтери. 

30. Гаранттын акыркы бир финансылык жыл үчүн отчету (эгерде гарантия жалгыз камсыздоо катары сунушталса). 

31. Акыркы 3-12 ай ичиндеги (мында банк, эмгек акы жөнүндө маалымкат берилүүгө тийиш болгон мезгил аралыгын өз алдынча аныктоого укуктуу) эмгек акылары жөнүндө маалымат же кирешелер жөнүндө маалыматты тастыктаган башка документтер (эгерде кепилдик берүүчү - жеке адам болсо). 

32. Гаранттын же кепилдик берүүчүнүн төлөөгө жөндөмдүүлүгүн анализдөө. 

  

(8) (КР Улуттук банк Башкармасынын 2023-жылдын 5-апрелиндеги N 2023-П-12/22-3-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

  

  

  

"Кыргыз Республикасынын 

Улуттук банкынан лицензия 

алышкан коммерциялык банктарда 

жана башка финансы-кредит 

уюмдарында кредиттик 

тобокелдикти тескөө боюнча 

минималдуу талаптар жөнүндө" 

жобого карата 

2-тиркеме 

Гарантиялык каттарды берүү боюнча минималдуу 

ТАЛАПТАР(8) 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2016-жылдын 24-августундагы № 35/4, 2020-жылдын 26-февралындагы № 2020-П-12/8-8-(НПА), 2023-жылдын 8-декабрындагы № 2023-П-12/76-1-(БС), 2024-жылдын 5-июлундагы № 2024-П-12/28-2-(НПА) токтомдорунун редакцияларына ылайык) 

Банктын кредиттик саясатында гарантиялык каттарды берүүгө тиешелүү бардык негизги жоболор аныкталууга тийиш: 

1. Банктын гарантиялык катты берүүсү жөнүндө маселе Кредиттик комитеттин отурумунда каралууга тийиш. Гарантиялык катты берүү Кредиттик комитеттин тиешелүү чечими бар болгон учурда гана жарактуу деп эсептелинет. 

2. Банктын жана анын филиалдарынын кызмат адамдарынын гарантиялык каттарга кол коюуга жана эсепке алууга ыйгарым укуктарын жана жоопкерчиликтерин так бөлүштүрүү.  

3. Гарантиялык каттын түп нускасы мамлекеттик тилде таризделүүгө тийиш жана зарыл болгон учурда ага мамлекеттик тилдеги котормосун тиркөө менен расмий тилде жана/же чет тилде. 

4. Гарантиялык кат номер коюлган фирмалык бланкта тариздетилүүгө, банктын же филиалдын ыйгарым укуктуу кызмат адамдарынын колтамгалары коюлууга, ошондой эле банктын тегерек мөөрү менен тастыкталууга тийиш. 

5. Банктын гарантиялык каты гарантиялык каттарды каттоо журналында (же банктын чыгыш корреспонденциялар журналында) катталууга тийиш. 

6. Гарантиялык каттарды бухгалтердик эсепке алуу бухгалтердик эсепке алуунун стандарттарына ылайык жүзөгө ашырылууга тийиш. 

7. (КР Улуттук банк Башкармасынын 2020-жылдын 26-февралындагы № 2020-П-12/8-8-(НПА) токтомуна ылайык күчүн жоготту) 

8. Жалган гарантиялар бети ачылганда банк, укук коргоо органдарына алар жөнүндө билдирүүгө, ал эми жокко чыгарылган гарантиялар жөнүндө жалпыга маалымдоо каражаттарында жарыялоого тийиш. 

  

 (8) Мөөнөттүү депозиттерди тарткан, микрофинансылык компанияларды эске албаганда. 

  

  

  

"Кыргыз Республикасынын 

Улуттук банкынан лицензия 

алышкан коммерциялык банктарда 

жана башка финансы-кредит 

уюмдарында кредиттик 

тобокелдикти тескөө боюнча 

минималдуу талаптар жөнүндө" 

жобого карата 

3-тиркеме 

Стресс-тестирлөө 

Стресс-тестирлөө тышкы чөйрөдө сыяктуу эле (мисалы, экономикадагы түшүүлөр, кредит портфелинин сапатынын начарлоосу, күрөө предметинин рыноктук наркынын өзгөрүүсү, мыйзам актыларындагы өзгөртүүлөр ж.б.), банктын кардарларынын ишинде да (мисалы, банктын ири кардарларынын банкроттугу, депозиттердин агылып чыгуусу, алмашуу курсунун, кардардын кредит төлөөгө жөндөмдүүлүгүнө пайыздык чендердин өзгөрүүсү) тобокелдиктер орун алган жана алардын жогорулоо тенденциясын аныктаган шартта, банктын потенциалдуу жоготууларын баалоонун аналитикалык инструменти болуп саналат. 

Стресс-тестирлөө экономикалык, саясий жана/же башка окуялардын (мисалы, банктын имиджинин начарлоосуна, жетекчиликтин алмашуусуна жана башкаларга байланыштуу окуялар) орун алышына негизденген жана капиталдын өлчөмүнө таасирин тийгизүү менен банкты чыгымга дуушар кылышы мүмкүн болгон окуялардын өнүгүү сценарийин моделдештирүү аркылуу жүргүзүлөт. 

Стресс-тестирлөөнүн баштапкы баскычында, анын негизинде сценарий моделдештирилүүчү маалыматтардын тактыгын жана актуалдуулугун текшерүү зарыл. Мында, пайдаланылуучу отчет мезгилдүүлүк (отчеттук маалыматтардын үзгүлтүксүз катары) жана салыштырмалуулук (көрсөткүчтөрдү эсептөө ыкмасынын өзгөрүлбөшү) критерийлерине дал келээрине, ошондой эле пайдаланылган башка маалыматтар (мисалы, жалпыга маалымдоо каражаттарынын алынган маалыматтар) алынган булактардын аныктыгына, объективдүүлүгүнө жана максатка ылайыктуулугуна ынануу зарыл. 

Алгылыксыз окуялардын өнүгүү сценарийи реалдуу, жөндүү жана негиздүү болууга тийиш. сценарийдин реалдуулугу мындай окуянын орун алышы ыктымалдуулугу жогорку үлүштү ээлейт дегенди түшүндүрөт. 

Сценарийди моделдөө ички сыяктуу эле, тышкы факторлорду да өзүнө камтыйт жана божомол боюнча жүргүзүлөт: 

- түптөлгөн сценарий - стресс-тесттердин сценарийлери өткөндө болуп өткөн окуялардын натыйжаларына байкоо жүргүзүүлөргө негизденет; 

- гипотетикалык сценарий - стресс-тесттин сценарийи али боло элек, болушу ыктымал болгон окуяларга негизденет. 

Түптөлгөн сценарийди моделдөөдө мурда болуп өткөн жана банктын финансылык абалын алгылыксыз өзгөртүүлөргө дуушар кылган окуяларды эске алуу менен анализ жүргүзүлөт. 

Түптөлгөн сценарий ыкмасы боюнча стресс-тестирлөө учурунда мурдагы кризистердин банктын балансын тестирлөө учурунда пайдаланылган шарттарына жана жагдайларына өзгөчө көңүл буруу зарыл. 

Гипотетикалык сценарийди моделдештирүү азырынча боло элек, бирок болушу ыктымалдыгы жогору болгон жагдайларга анализдөөнү болжолдойт. Гипотеза, белгилүү бир окуянын банктын капиталына тийгизген таасири (мисалы, карыз алуучунун финансылык абалынын начарлоосу, негизги сумманы же ага карата пайыздарды өз убагында төлөбөй коюу ж.б.) сыяктуу эле, анын негизинде кредиттик тобокелдиктин жогорулоосун болжолдоого боло турган көрсөткүчтөрдүн максималдуу өзгөрүүсүнө аларды тиешелүү деңгээлге чейин минималдаштыруу үчүн зарыл болгон чараларды көрүү максатында баа берүүнү да камтый алат. 

Стресс-тестирлөөнү жүргүзүүдө бир нече болжолдуу эсептешүүлөрдү жүргүзүү да зарыл. Стресс-тесттин сценарийи, ар кандай тобокелдиктердин таасиринин жардамы менен жүргүзүлгөн анализ банктын төлөөгө жөндөмсүздүгүнүн алгачкы белгилерин көрсөткөн учурда гана акыркы болуп саналат. 

Кредиттик тобокелдикке баа берүү максатында жүргүзүлгөн стресс-тестирлөө, мисалы, кредит портфелин классификациялоону бир же эки категорияга төмөн кылып кайра классификациялоону болжолдогон сценарийлерди пайдалануу менен жүргүзүлүшү мүмкүн. Сценарий катары, кредит портфелдин нагыз абалына карата сценарийдин кыйла жакындыгына жана банктын түптөлгөн тажрыйбасына жараша жоготуу ж.б. катары классификацияланган кредиттерди кайра классификациялоону болжолдойт. 

Андан-ары РППУга зарыл болгон чегерүүлөрдүн өлчөмү стресс-тестирлөөнүн сценарийине ылайык эсептелет, андан соң таза суммардык капитал бааланат, анын базасында банк тарабынан экономикалык ченемдер боюнча талаптардын аткарылышынын мүмкүнчүлүгү аныкталат. 

Стресс-тестирлөөнү жүргүзүүдө активдердин жалпы абалына, кредит портфелдин сапатына, күрөөлүк камсыздоонун начарлоосуна жана кредиттик тобокелдиктин жогорулоосун мүнөздөгөн башка көрсөткүчтөргө көз салынат. Ошентип, стресс-тестирлөөнүн ар кандай ыкмаларын колдонуу менен банк, анын финансылык абалын алгылыксыз өзгөрүүлөргө дуушар кылган жагдайлардын орун алышында кредиттик жоготууларды оптималдуу түрдө минималдаштырат. 

  

  

  

"Кыргыз Республикасынын 

Улуттук банкынан лицензия 

алышкан коммерциялык банктарда 

жана башка финансы-кредит 

уюмдарында кредиттик 

тобокелдикти тескөө боюнча 

минималдуу талаптар жөнүндө" 

жобого карата 

4-тиркеме 

Кардарлардын кредит алууга билдирмелерин каттоо 

ЖУРНАЛЫ 

N 

Билдирме берилген күн 

Кардардын аты-жөнү 

Суралып жаткан сумма 

Максаттуу багытталышы 

Мөөнөтү 

Болжолдонгон күрөөлүк камсыздоо 

Статусу (жактырылды/баш тартылды) 

Төлөө булагы (бизнесинин түрү) 

Баш тартылган шартта: анын себеби/ жактырылган шартта: сууммасы, мөөнөтү 

Баш тартылгандыгы бекитилген/билдирилген күн 

Кредиттик эксперттин кол тамгасы 

1 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

3 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

4 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  

  

  

"Кыргыз Республикасынын 

Улуттук банкынан лицензия 

алышкан коммерциялык банктарда 

жана башка финансы-кредит 

уюмдарында кредиттик 

тобокелдикти тескөө боюнча 

минималдуу талаптар жөнүндө" 

жобого карата 

5-тиркеме 

Банктын кардарларынын даттанууларынын жана сунуштарынын 

КИТЕБИ (10) 

(КР Улуттук банк Башкармасынын 2018-жылдын 26-декабрындагы № 2018-П-12/58-10-(НПА) токтомуна ылайык 

КҮЧҮН ЖОГОТТУ 

  

  

  

Кыргыз Республикасынын 

банкынан лицензия алышкан 

коммерциялык банктарда жана 

башка финансы-кредит 

уюмдарында кредиттик 

тобокелдикти тескөө боюнча 

минималдуу талаптар жөнүндө" 

жобого карата 

6-тиркеме 

Банк кардарынын чыгашаларынын (төлөмдөрүнүн) жана айыптык санкциялардын 

ТИЗМЕГИ  

Банк кардарынын кредит боюнча чыгашалары (төлөмдөрү) 

Кредит суммасы 

Келишимге ылайык көрсөтүлөт 

Кредит боюнча пайыздык төлөмдөр же үстөк баа 

Кредиттин толук наркы  

Эффективдүү пайыздык чен 

Кредиттик келишимге кол коюу учурунан тартып акча каражаттарын алганга чейин же болбосо лизингдин алкагында мүлк үчүн төлөөгө чейин кредит алуудан баш тарткан учурда, билдирмени кароо үчүн комиссиялык төлөм 

Комиссия болгон шартта, банктын бекитилген тарифтерине ылайык пайыздарда же нарктык туюндурулушунда көрсөтүлөт 

Эсептешүү (күндөлүк)/талап боюнча төлөнүүчү банктык аманаттар (депозиттер) боюнча эсептерди ачуу (эгерде эсеп кредиттик келишим түзүүдөн улам ачылса) жана тейлөө (эгерде кредит боюнча операциялар нак эмес формада ишке ашырылса) үчүн комиссиялык төлөм 

Эсептешүү-кассалык тейлөө үчүн комиссиялык төлөм (анын ичинде кардардын банкомат аркылуу нак акча каражаттарын салуусу жана алуусу) 

Кардардын өтүнүч каты боюнча келишимдин шарттарын өзгөртүү үчүн комиссиялык төлөм (Улуттук банктын ченемдик укуктук актыларынын талаптарына ылайык кредитти реструктуризациялоо учурларын эске албаганда) 

Эгерде келишимде кредиттик каражаттарды берүү боюнча банктын шексиз милдеттенмеси каралган болсо, акча каражаттарын резервге коюу үчүн комиссиялык төлөм (кредиттик линиянын пайдаланылбаган бөлүгү үчүн) 

Үчүнчү жактардын пайдасына төлөмдөр (мисалы, камсыздандыруу, нотариус, мамлекеттик органдарда каттоо кызматтарына ж.б. төлөө) 

Келечекте мындай чыгашалар өзгөрүшү мүмкүндүгүн көрсөтүү менен ошол чыгашалардын болжолдуу наркы (диапазону) чагылдырылат 

Банктын айыптык санкциялары жана туумдары 

Карыздын негизги суммасы жана пайыздары боюнча төлөмдөрдү төлөөнү кечиктиргендиги үчүн 

Банкта түзүлгөн келишимдин негизинде кармалып калуучу айыптык санкциялардын бекитилген өлчөмүнө ылайык, пайыздык катышта же нарктык туюндурулушунда чагылдырылат 

Кредит боюнча күрөөгө сунушталган депозит 30 календардык күндөн ашык мөөнөткө толукталбагандыгы үчүн 

Күрөөлүк камсыздоо боюнча документтердин түп нускаларынын топтомун өз убагында кайтарбагандыгы үчүн (форс-мажордук жагдайларга жана банк тарабынан каралууга милдеттүү болгон башка объективдүү себептерге байланыштуу өз убагында кайтарбаган учурларды эске албаганда) 

Акча каражаттарын алгандан кийин келишимди токтотуу шарттары 

Башка чыгашалар (төлөмдөр) 

  

___________________ 

___________ 

____________ 

 (банктын ыйгарым укуктуу кызматкеринин аты-жөнү) 

(кол тамгасы) 

(датасы) 

  

  

  

___________________ 

__________ 

__________ 

 (банктын кардарынын аты-жөнү) ». 

(кол тамгасы) 

(датасы)